کاوش در گنجینه محتوا

چه چیزی درباره ایران باستان می‌خواهید بدانید؟

میان مقاله‌ها، خبرها، ویدیوها و پرونده‌های تاریخی جستجو کنید.

پیشنهادهای جستجو:
راز جاده‌های بی‌انتها

رومیان باستان چگونه مسیرهایی تا این حد مستقیم ساختند؟

تبلیغ
رومیان باستان چگونه مسیرهایی تا این حد مستقیم ساختند؟
رومیان باستان به ساختن جاده‌های فوق‌العاده صاف و مستقیم شهرت دارند. اما این ادعا تا چه حد به واقعیت نزدیک است و اگر صحت دارد، آن‌ها چگونه با فناوری‌های آن دوران به چنین دستاوردی رسیدند؟

مجله اینترنتی باستان‌ شناس | رومیان باستان به ساختن جاده‌های فوق‌العاده صاف و مستقیم شهرت دارند. اما این ادعا تا چه حد به واقعیت نزدیک است و اگر صحت دارد، آن‌ها چگونه با فناوری‌های آن دوران به چنین دستاوردی رسیدند؟

مهندسان ترابری روم باستان، شبکه عظیمی از راه‌ها را احداث کردند که اروپا، شمال آفریقا و بخش‌هایی از خاورمیانه را به هم متصل می‌کرد. این سیستم جاده‌ای پیچیده، شریان حیاتی سفر و تجارت در امپراتوری روم بود. بسیاری از این مسیرهای چندصد ساله به صاف و مستقیم بودن شهرت یافته‌اند؛ هرچند که همه آن‌ها این‌گونه نبودند.

به عنوان نمونه، «جاده آپیا» (Via Appia) که رم را به بندر برindisi در جنوب ایتالیا متصل می‌کرد، بیش از ۵۰۰ کیلومتر طول داشت و بخش‌های عظیمی از آن کاملاً مستقیم بود. نمونه دیگر، «خیابان استین» (Stane Street) در جنوب انگلستان است که برای اتصال لندن به چیچستر ساخته شد؛ بخش عمده‌ای از این مسیر ۹۲ کیلومتری نیز کاملاً صاف است. در خاورمیانه نیز جاده‌های صاف رومی وجود داشت؛ از جمله یک جاده ساحلی که از آنتیوخ (انطاکیه در ترکیه امروزی) تا غزه امروزی امتداد می‌یافت.

در یک پروژه نقشه‌برداری که اخیراً انجام شد، دانشمندان موفق شدند حدود ۳۰۰ هزار کیلومتر از راه‌های رومی را نقشه‌برداری کنند و احتمالاً مسیرهای بسیار دیگری نیز وجود دارند که هنوز کشف نشده‌اند. اما رومیان چگونه توانستند در مسیر جاده‌ها از پیچ‌ و خم‌های بی‌مورد خودداری کنند و آن‌ها را مستقیم نگه دارند؟ پاسخ این پرسش در سه ابزار اندازه‌گیری باستانی نهفته است.

اندازه‌گیری و نقشه‌ برداری جاده‌ها

در برخی موارد، رومی‌ها جاده‌های جدید خود را بر روی مسیرهای قدیمی‌تری که پیش از فتح آن مناطق توسط جوامع دیگر ساخته شده بود، بنا می‌کردند. «ماریون کروز»، دانشیار فیلولوژی کلاسیک در دانشگاه سینسیناتی می‌گوید: «شبکه راه‌های آن‌ها شامل مسیرهای قدیمی‌تری بود که از طیف وسیعی از فرهنگ‌ها و ساختارهای سیاسی متفاوت به ارث رسیده بود.»

با این حال، رومیان برای برنامه‌ریزی و ساخت جاده‌های جدید از چند ابزار مهندسی متمایز استفاده می‌کردند.

«آدریانا پانایته»، پژوهشگری که مطالعات گسترده‌ای روی جاده‌های رومی در موسسه باستان‌شناسی Vasile Pârvan در رومانی انجام داده، می‌گوید: «راه‌سازان رومی به‌طور مستمر از سه ابزار اصلی استفاده می‌کردند: دیوپترا (Dioptra)، گروما (Groma) و کوروباتس (Chorobates).»

به گفته «ام. جی. تی. لوئیس»، مورخ دانشگاه هال، اگرچه نام دیوپترا در متون باستانی آمده، اما تاکنون هیچ نمونه باستان‌شناسی از آن در کاوش‌ها کشف نشده است. لوئیس در کتاب خود با عنوان “ابزارهای نقشه‌برداری یونان و روم” اشاره می‌کند که طراحی دیوپترا بسیار متغیر بوده است. این ابزار معمولاً شامل یک پایه و یک صفحه دایره‌ای بود که یک لوله نشانه‌روی روی آن نصب می‌شد. نقشه‌بردار باستان با نگاه کردن از میان این لوله می‌توانست بدون تداخل نورهای مزاحم اطراف، شیء دوری را هدف قرار دهد که این امر دید دقیق‌تری به او می‌داد.

ابزار دوم، «کوروباتس» بود که برای سنجش تراز و سطوح افقی استفاده می‌شد. کوروباتس یک تیر چوبی پایه‌دار به طول تقریبی ۶ متر بود که به گفته لوئیس، به یک میز کوچک شباهت داشت. برای اطمینان از صاف و تراز بودن این تیر، احتمالاً وزنه‌های کوچکی (شاقول) از آن آویزان می‌کردند. متأسفانه هیچ نمونه باستانی باقی‌مانده‌ای از کوروباتس وجود ندارد و طراحی دقیق و نحوه استفاده از آن هنوز کمی مبهم است، اما متون باستانی نشان می‌دهند که این ابزار به عنوان تراز ساختمانی عمل می‌کرده و به تعیین نقاط هم‌سطح و سنجش ارتفاع کمک می‌کرده است.

اما به گفته «جوزف لوئیس»، باستان‌شناس دانشگاه کمبریج که تحقیقات گسترده‌ای در مورد راه‌های رومی دارد، مهم‌ترین ابزار نقشه‌برداران رومی «گروما» بود. او می‌گوید: «گروما ابزار اصلی “منسور” (نقشه‌بردار زمین در روم باستان) برای برنامه‌ریزی خطوط مستقیم و طولانی بود. این خطوط مستقیم معمولاً در زمین‌های هموار برای ساخت جاده استفاده می‌شدند.»

گروما شامل یک تیر عمودی بود که در بالای آن یک صلیب افقی به شکل X قرار داشت و چهار وزنه کوچک از انتهای طناب‌های متصل به شاخه‌های این صلیب آویزان بود. این ابزار بیش از هر چیز برای تعیین زوایای قائمه (۹۰ درجه) کاربرد داشت.

چندین نقشه‌بردار رومی با استفاده از وزنه‌های آویزان از گروما، می‌توانستند مطمئن شوند که جاده در حال ساخت دقیقاً در جهت درست پیش می‌رود. جوزف لوئیس توضیح می‌دهد: «یک نقشه‌بردار در یک سمت می‌ایستاد و به نقشه‌برداران دیگر دستور می‌داد تا تیرهای خود را حرکت دهند تا زمانی که همگی در یک خط مستقیم قرار گیرند. پس از تعیین جهت، مهندسان رومی عوارض زمین را بررسی می‌کردند و اگر با بخش‌های شیب‌دار، بستر رودخانه‌ها یا سکونتگاه‌های موجود برخورد می‌کردند، مسیر جاده را طوری تغییر می‌دادند که از این موانع عبور کند یا آن‌ها را دور بزند تا مسیر برای ارابه‌ها و خودروهای چرخ‌دار سخت نباشد.»

با این حال، به گفته ماریون کروز، تکنیک‌های مورد استفاده برای ساخت جاده در سراسر امپراتوری روم احتمالاً تفاوت‌هایی با هم داشته است. این یعنی باستان‌شناسان باید مراقب باشند که فرض نکنند تنها یک تکنیک واحد و مطلق برای راه‌سازی در کل روم وجود داشته است؛ چراکه امپراتوری روم قلمرو بسیار پهناور و دوران تاریخی طولانی را در بر می‌گرفت و روش‌ها در زمان‌ها و مکان‌های مختلف تغییر می‌کردند.

همه جاده‌ها هم صاف نبودند!

یکی از دلایل تفاوت در ساختار جاده‌های رومی، تنوع نیروی کار آن‌ها بود. «ریچارد تالبرت»، استاد بازنشسته تاریخ در دانشگاه کارولینای شمالی می‌گوید: «پروژه‌های راه‌سازی احتمالاً توسط ترکیبی از سربازان، بردگان (به‌ویژه اسیران جنگی) و مردم بومی آزاد که طبق دستور حکومت روم موظف به کار اجباری (بیگاری) بودند، انجام می‌شد.» اما به گفته تالبرت، برای کارهای تخصصی‌تر مانند ساختن پل‌ها، احتمالاً از کارگران ماهر و مزدبگیر استفاده می‌کردند.

با وجود اینکه جاده‌های رومی به صاف و دقیق بودن مشهورند، اما همه آن‌ها این ویژگی را نداشتند.

«تام بروگمانز»، باستان‌شناس کلاسیک در دانشگاه آرهوس دانمارک که در پروژه به‌روزرسانی نقشه راه‌های رومی مشارکت داشته، می‌گوید: «اینکه می‌گویند جاده‌های رومی به طرز شگفت‌آوری صاف هستند، تا حدی درست است. رومی‌ها مهندسان فوق‌العاده و نیروی کار عظیمی داشتند که در برخی موارد حتی می‌توانستند شکل طبیعی زمین و تپه‌ها را تغییر دهند تا جاده صافی بسازند.»

به گفته بروگمانز، رومی‌ها در مناطقی که توپوگرافی و عوارض زمین مقاومت کمی نشان می‌داد (مانند دشت‌ها و زمین‌های هموار)، جاده‌های مستقیم را ترجیح می‌دادند. اما در مناطق کوهستانی و صعب‌عبور، مسیرها به ناچار پر از پیچ و خم می‌شد و جاده‌ها دیگر صاف نبودند.

وی در پایان اشاره می‌کند با توجه به اینکه وسایل نقلیه موتوری امروزی برای سرعت بالا نیاز به پرهیز از پیچ‌های تند دارند، تحقیقات آینده احتمالاً نشان خواهد داد که جاده‌های رومی در مجموع، کمتر از جاده‌های مدرن امروزی صاف و مستقیم بوده‌اند.

سوالات متداول

۱. آیا تمام جاده‌های امپراتوری روم باستان کاملاً صاف و مستقیم ساخته می‌شدند؟
واقعیت باستان‌شناختی: خیر، این یک باور عمومیِ اغراق‌آمیز است. رومیان در زمین‌های هموار و دشت‌ها (مانند جاده آپیا یا خیابان استین) مسیرهای مستقیم را ترجیح می‌دادند؛ اما در مناطق کوهستانی و صعب‌عبور، مهندسان روم برای سهولت حرکت ارابه‌ها، ناچار به ایجاد پیچ‌وجوخم و دور زدن موانع طبیعی بودند.
۲. ابزار «گروما» (Groma) چه کاربردی در نقشه‌برداری راه‌های رومی داشت؟
مهم‌ترین ابزار مهندسی: گروما ابزار اصلی نقشه‌برداران زمین (منسورها) برای طراحی خطوط مستقیم و طولانی بود. این ابزار از یک تیر عمودی و یک صلیب X شکل در بالا تشکیل می‌شد که وزنه‌های شاقول از آن آویزان بود و بیش از هر چیز برای تعیین زوایای قائمه (۹۰ درجه) و هم‌راستا کردن مسیر کاربرد داشت.
۳. ابزار باستانی «کوروباتس» (Chorobates) چگونه به تراز کردن جاده‌ها کمک می‌کرد؟
سنجش تراز و سطوح افقی: کوروباتس یک تیر چوبی پایه‌دار به طول تقریبی ۶ متر (شبیه به یک میز بلند) بود. مهندسان رومی با آویزان کردن وزنه‌های کوچک (شاقول) از این ابزار، از صاف، تراز و هم‌سطح بودن بستر ساختمانی جاده و سنجش ارتفاع دقیق آن اطمینان حاصل می‌کردند.
۴. کارکرد ابزار مفقودشده‌ی «دیوپترا» (Dioptra) در راه‌سازی چه بود؟
نشانه‌روی دقیق: هرچند هیچ نمونه باستان‌شناسی از دیوپترا کشف نشده و اطلاعات ما محدود به متون باستانی است، این ابزار شامل یک پایه و صفحه دایره‌ای با لوله نشانه‌روی بود. نقشه‌بردار با نگاه از میان این لوله، نورهای مزاحم محیط را حذف کرده و دیدِ دقیقی برای هدف‌گیری نقاط دوردست پیدا می‌کرد.
۵. نیروی کار شبکه عظیم جاده‌های امپراتوری روم از چه گروه‌هایی تامین می‌شد؟
ساختار نیروی کار: پروژه‌های سنگین زیرساختی توسط ترکیب پیچیده‌ای از نیروها ساخته می‌شد؛ ارتش و سربازان رومی، بردگان و اسیران جنگی، و همچنین مردم بومی مناطق فتح‌شده که مجبور به کار اجباری (بیگاری) بودند. البته برای کارهای تخصصی مانند ساخت پل‌ها، از معماران و کارگران ماهر مزدبگیر استفاده می‌شد.
برچسب‌ها: #جاده #روم باستان
یک نکته برای میراث ایران آگاهی، حفاظت علمی و آینده گردشگری فرهنگی

پیشنهاد مطالعه

تازه‌ها

پربازدیدترین‌ها

ارسال دیدگاه