چرا رومی ها هرگز گنجینه های خود را بازیابی نکردند؟

مجله اینترنتی باستان‌شناس | از رومیان تا وایکینگ‌ها، باستان‌شناسان تاکنون هزاران گنجینه مدفون را کشف کرده‌اند که صاحبانشان هرگز برای احیای آن‌ها بازنگشتند. برای دهه‌ها، کارشناسان درباره انگیزه‌های این اقدام (اعم از دلایل اقتصادی، مالیاتی، مذهبی یا ترس از آینده) بحث کرده‌اند؛ اما یک پرسش کلیدی بدون پاسخ مانده بود: اگر هدف بیشتر این دفینه‌ها بازیابی در آینده بوده، چرا دست‌نخورده در دل خاک باقی ماندند؟

اکنون یک مطالعه جدید توسط دو محقق به نام‌های «کریستیان گزدک» و «آدریان دانیال استان» از موسسه باستان‌شناسی کلوژ-نپوکا (رومانی)، پاسخی علمی برای این معما یافته است. آن‌ها با استفاده از بزرگترین پایگاه داده گنجینه‌های روم در جهان (پروژه Coin Hoards of the Roman Empire متعلق به دانشگاه آکسفورد که بیش از ۱۸,۲۰۰ ثبت و ۷.۵ میلیون سکه را شامل می‌شود)، رابطه میان عدم بازیابی گنجینه‌ها و بحران‌های بزرگی چون جنگ‌های داخلی، تهاجمات بربرها، شورش‌ها و بلایای طبیعی را ترسیم کرده‌اند.

به گفته نویسندگان این پژوهش، دفینه‌های رومی نه تنها نشان‌دهنده دوره‌های بی‌ثباتی هستند، بلکه گواهی بر آسیب‌پذیری‌های ماندگار بشری و شکنندگی برنامه‌های انسان در برابر بحران‌های ناگهانی تاریخ به شمار می‌روند.

روش تحقیق: غربالگری داده‌ها برای رسیدن به حقیقت

محققان برای حذف خطاهای آماری، تنها گنجینه‌هایی را انتخاب کردند که حجم و بافت آن‌ها نشان‌دهنده نیت صاحب مال برای بازیابی مجدد آن‌ها در آینده بود. سپرده‌های نذری در معابد و رودخانه‌ها، هدایای ساختمانی و پس‌اندازهای خانوادگی چند دهه‌ای از این پژوهش حذف شدند. معیار آن‌ها واضح بود: گنجینه‌هایی شامل ۱۰۰ تا ۱۰,۰۰۰ سکه، متعلق به قرون اول تا سوم میلادی که در مرزهای امپراتوری روم دفن شده بودند.

آن‌ها با اعمال فیلترهای دقیق زمانی و جغرافیایی متوجه شدند که هرگاه تجمع بالایی از گنجینه‌های رهاشده در یک منطقه دیده می‌شود، آن تاریخ دقیقاً با یک نبرد یا بحران مستند در متون تاریخی همپوشانی دارد. چند نمونه برجسته این ادعا را ثابت می‌کند:

• ۱. نبرد جنگل توتوبورگ (سال ۹ میلادی): شکست سنگین سه لژیون رومی از قبایل ژرمن؛ از ۲۲ گنجینه یافت شده متعلق به این دوره در آلمان، ۸ مورد دقیقاً در محل میدان نبرد (کالکریس) و ۳ مورد در قلعه تحت محاصره مجاور یافت شده‌اند. سربازان رومی اموال خود را در بحبوحه جنگ دفن کردند و همگی کشته یا اسیر شدند و فرصتی برای بازیابی آن‌ها نیافتند.
• ۲. بریتانیا در آتش آشوب (سال ۲۰ تا ۶۰ میلادی): تجمع شدید گنجینه‌های دست‌نخورده در جنوب شرقی انگلستان با سه رویداد خونین همپوشانی دارد: جنگ‌های قبیله‌ای بومیان، تهاجم ارتش کلودیوس در سال ۴۳ و شورش ویرانگر ملکه بودیکا در سال ۶۰ میلادی. جالب اینجاست که در دوره صلح بعدی (سال ۷۰ تا ۹۰ میلادی)، شمار گنجینه‌های جامانده در بریتانیا به صفر نزدیک می‌شود، اما ناگهان نمودار در اطراف کوه وزوو (به دلیل فوران آتشفشان و نابودی پمپئی در سال ۷۹ میلادی) صعودی می‌شود!
• ۳. جنگ‌های داسیا (سال ۸۵ تا ۱۰۶ میلادی): در جریان نبردهای خونین امپراتوری روم با پادشاهی داسیا (رومانی امروزی) در زمان دومیتیان و تراژان، تمرکز بالایی از دفینه‌ها در حوضه رود دانوب یافت شده که نشان‌دهنده پنهان‌سازی هراس‌زده اموال توسط سربازان و ساکنان محلی در زمان پیشروی نیروهای دشمن است؛ افرادی که پیش از بازیابی اموالشان، قربانی جنگ شدند.
• ۴. بحران قرن سوم (سال ۲۵۱ تا ۲۷۰ میلادی): در آشفته‌ترین دوران روم همراه با جنگ داخلی و حملات همزمان فرانک‌ها و آلامان‌ها، ۹۴۰ گنجینه رهاشده در غرب گال، بالکان و سواحل آناتولی کشف شده است. صاحبان این سکه‌ها هرگز برای بازیابی ثروت خود بازنگشتند چون یا کشته شدند، یا به اسارت رفتند و یا برای همیشه آواره گشتند.

تفکیک دو مفهوم: علت دفن در برابر علت عدم بازیابی

پژوهشگران تاکید دارند که نباید «علت دفن کردن مال» (که می‌تواند پس‌انداز، فرار مالیاتی یا امنیت باشد) را با «علت عدم بازیابی آن» اشتباه گرفت. عدم بازگشت، شاخص اصلی ناامنی شدید جمعی یا فردی است. جنگ، مهاجرت اجباری، مرگ ناگهانی یا حتی تغییرات عوارض زمین بر اثر جنگ و بلایا که باعث گم کردن محل دقیق دفینه می‌شد، از عوامل اصلی این ناکامی بوده‌اند.

این سکه‌ها فراتر از فلزاتی گران‌بها، کپسول‌های زمانِ برخاسته از وحشت، تصمیم‌گیری‌های تحت فشار و امیدهای بربادرفته انسانی هستند؛ هر سکه‌ای که امروز از دل خاک بیرون می‌آید، روایتگر داستان فردی است که باور داشت روزی بازمی‌گردد و ثروتش را بازیابی می‌کند، اما تاریخ فرصت دیگری به او نداد.

سوالات متداول