یکی از جذابترین حوزههای پژوهش در باستانشناسی امروز، «دیرینگیاهشناسی باستانشناختی» (Archaeobotany) است.
- ۱. درخت انار؛ بهرِ ایزدبانو آناهیتا (نماد باروری و برکت آب)
- ۲. درخت بنه (پسته وحشی)؛ بهرِ ایزد مهر (نماد استواری و پیمان)
- ۳. درخت انجیر؛ بهرِ ایزد وایِ نیک (نماد رازآلودگی و جریان حیات)
- ۴. درخت سرو؛ بهرِ آذر ایزد (نماد جاودانگی و آتش جاویدان)
- ۵. درخت گز؛ بهرِ ایزد ورهرام و دین (سرسختی در برابر اهریمن)
- ۶. درخت چنار؛ بهرِ ایزد توسن (نماد نو شدن و رستاخیز طبیعت)
- جدول خلاصه دیرینگیاهشناسی آیینی در بندهش:
- سوالات متداول :
مجله اینترنتی باستانشناس | این علم با مطالعه بقایای ملموس گیاهی نظیر دانههای زغالشده، گردهها و بقایای چوب در محوطههای باستانی، به کمک متون کهن مذهبی میآید تا کاربری فضاهای آیینی را رمزگشایی کند. کتاب پهلوی بُنْدَهِش (فرگرد ۲۶؛ در میانگزینی گلها و ایزدان) با مشخص کردن «بهر» (سهم یا تجلی مادی) هر ایزد در جهان نباتی، کلید درک این نظام نشانهشناسی در کاوشهای میدانی است.
در ادامه، جایگاه مذهبی، انتساب اساطیری و شواهد باستانشناختی ۶ درخت کلیدی فرهنگ ایرانی را بررسی میکنیم.
۱. درخت انار؛ بهرِ ایزدبانو آناهیتا (نماد باروری و برکت آب)
- نمادشناسی در بندهش: انار به دلیل کثرت دانهها و درونِ آبدار و سرخش، در متن بندهش مظهر تجلی و «بهر» اختصاصی اردویسور آناهیتا (ایزدبانوی آبهای پاک، زایش و باروری) است.
- شواهد باستانشناسی: در کاوشهای فلوتاسیون (شناورهسازی خاک) در محوطههای ساسانیِ مرتبط با نظامهای آبیاری و نیایشگاهی (نظیر حریم معبد آناهیتای کنگاور و بیشاپور)، تجمع بالایی از بقایای زغالشده هسته انار یافت شده است. کشت این درخت در حیاط یا پیرامون معابد، فراتر از مصارف خوراکی، بخشی از جغرافیای مذهبی برای جلب برکت، فراوانی آب و تداوم نسل بوده است.
۲. درخت بنه (پسته وحشی)؛ بهرِ ایزد مهر (نماد استواری و پیمان)
- نمادشناسی در بندهش: در متن پهلوی، از این درخت با نام «بَنَک» (Banak) یاد شده و به عنوان بهرِ ایزد مهر (میترا) معرفی میشود. بنه درختی صخرهزی، سختکوش و به غایت مقاوم است و صمغ غلیظ و پایدار آن (سقز) مظهر عهد، پیمان و استواری آیین مهر تلقی میشد.
- شواهد باستانشناسی: در بررسیهای باستانشناختی در محیط معابد و نیایشگا ها ، قلعهها و استقرارهای کوهستانی دوران مختلف تاریخی در حوزه زاگرس،وجود درختان کهن بنه سندی بر این مدعاست.
۳. درخت انجیر؛ بهرِ ایزد وایِ نیک (نماد رازآلودگی و جریان حیات)
- نمادشناسی در بندهش: بندهش درخت انجیر را به همراه خرما، بهرِ ایزد وای (وایِ نیک / بادِ رامشدهنده) میداند؛ ایزدی که فضا را هدایت میکند و حیات نباتی را بارور میسازد. همچنین در لایههای اساطیری آیین میتراییسم، انجیر درختی است که میترا پس از زایش در سایه آن پناه گرفت و از برگهایش جامه ساخت.
- شواهد باستانشناسی:وجود درخت انجیر در محیط معابد مهری نشان میدهد که این درخت به عنوان نمادی از رازآلودگی حیات و برکت مادی، در فضاهای مسکونی و پیرامون فضاهای مذهبی کشت میشده است.
۴. درخت سرو؛ بهرِ آذر ایزد (نماد جاودانگی و آتش جاویدان)
- نمادشناسی در بندهش: در بندهای بندهش، درختان همیشه سبز نظیر سرو، سهم و بهرِ آذر ایزد (ایزد آتش) و در برخی تفاسیر امشاسپند امرداد (بیمرگی) هستند. سرو به دلیل خزان نکردن، مظهر آتشِ حیاتبخشِ درون جانداران و پیروزمندی بر زوال و پیری است.
- شواهد باستانشناسی و تصویری: تجلی عینی این باور در حجاریهای تخت جمشید (کاخ آپادانا) به وضوح دیده میشود؛ جایی که درختان سرو به عنوان فواصل منظم میان ملل، مرزهای بهشت اورمزدی را ترسیم میکنند. همچنین باستانشناسان در بررسی باغهای شاهی هخامنشی (پردیس پاسارگاد)، کانالهای سنگی آب را ردیابی کردهاند که به طور ویژه برای تغذیه درختان همیشه سبز و مظهر جاودانگی طراحی شده بودند.
۵. درخت گز؛ بهرِ ایزد ورهرام و دین (سرسختی در برابر اهریمن)
- نمادشناسی در بندهش: گزِ سختزی کویری، سهم و بهرِ ایزد دین و ورهرام (بهرام/ایزد پیروزی) است. گز در شوره زارها و سخت ترین شرایط دوام میآورد و چوب انعطافپذیر و مستحکم آن نماد مقاومت در برابر گزندِ اهریمن و ابزار اصلی ساخت «برسم» (شاخههای مقدسی که موبدان در دست میگرفتند) بود.
- شواهد باستانشناسی: در محوطههای بیابانی ایران (مانند محوطههای باستانی سیستان، کرمان و حاشیه کویر مرکزی)،شواهدی ازدرختان کهن گز را نشان میدهند. این امر تایید میکند که گز به عنوان درختی متبرک و نماد سرسختی مذهبی، حضوری پررنگ در آیینهای نیایشی مناطق خشک داشته است.
۶. درخت چنار؛ بهرِ ایزد توسن (نماد نو شدن و رستاخیز طبیعت)
- نمادشناسی در بندهش: چنار تنومند و سایهگستر در بندهش، سمبل و بهرِ ایزد توسن (یا تجلی خرداد امشاسپند به دلیل نیاز شدید به آب) است. پوستاندازی سالانه چنار در بهار برای ایرانیان نمادی از «فرشگرد» (نو شدن آفرینش و رستاخیز) بود.
- شواهد باستانشناسی: چنار پادشاه درختان باغهای ایرانی (پردیسها) بوده است. در بررسیهای باستانشناختیِ بافتهای کهن شهری و سازههای عامالمنفعه، چنارهای کهنسال همواره در جوار مظهر قناتها، مادیها (در اصفهان) و چشمههای جوشان ردیابی میشوند که نشاندهنده یک سنت معماری-منظرهسازی بر اساس تقدس این درخت در پیوند با آب است.
جدول خلاصه دیرینگیاهشناسی آیینی در بندهش:
| نام درخت | «بهر» و ایزد مرتبط در بندهش | شاخصه باستانشناختی / کاربری آیینی |
|---|---|---|
| انار | آناهیتا (ایزدبانوی باروری و آب) | یافتن بذرها در سیستم آبرسانی معابد غسل و باروری |
| بنه | مهر (ایزد عهد و پیمان) | استفاده از چوب و صمغ پایدار آن در استقرارهای صخرهای و کوهستانی |
| انجیر | وایِ نیک (ایزد فضا و جریان حیات) | کشت در باغهای آیینی به عنوان نماد رازآلودگی زایش حیات |
| سرو | آذر ایزد / امرداد (آتش و بیمرگی) | حجاریهای هخامنشی و کاشت منظم در جویبار پردیسهای شاهی |
| گز | ورهرام / دین (ایزد پیروزی و سرسختی) | کشف زغال گز در خاکستر معابد بیابانی و ابزار ساخت برسم |
| چنار | ایزد توسن / خرداد (آبها و نو شدن) | کاشت آیینی در مظهر قناتها و کانونهای اصلی هدایت آب |
سوالات متداول :
۱. انار در بندهش سمبل کدام ایزد است و چه نشانه باستانشناسی دارد?
بهرِ ایزد: اردویسور آناهیتا (ایزدبانوی باروری و آب)
انار به دلیل کثرت دانهها و درونِ آبدارش، مظهر زایش است. در باستانشناسی، یافتن بذرهای زغالشده انار در پیرامون معابدی مثل کنگاور و بیشاپور، نشانه کاربری آیینی و طلب برکت زمین است.
انار به دلیل کثرت دانهها و درونِ آبدارش، مظهر زایش است. در باستانشناسی، یافتن بذرهای زغالشده انار در پیرامون معابدی مثل کنگاور و بیشاپور، نشانه کاربری آیینی و طلب برکت زمین است.
۲. درخت بنه (پسته وحشی) با کدام ایزد پیوند دارد؟
بهرِ ایزد: ایزد مهر (میترا)
بنه درختی صخرهزی و مقاوم است و صمغ پایدار آن (سقز) مظهر عهد، پیمان و استواری آیین مهر تلقی میشد. چوب آن در استقرارهای کهن زاگرس فراوان یافت شده است.
بنه درختی صخرهزی و مقاوم است و صمغ پایدار آن (سقز) مظهر عهد، پیمان و استواری آیین مهر تلقی میشد. چوب آن در استقرارهای کهن زاگرس فراوان یافت شده است.
۳. جایگاه اساطیری درخت انجیر در بندهش چیست؟
بهرِ ایزد: ایزد وایِ نیک (بادِ رامشدهنده)
بندهش انجیر را سهم ایزد وای میداند که فضا را هدایت و حیات نباتی را بارور میکند. در لایههای میترایی نیز این درخت با پناه دادن به میترا در زمان زایش پیوند دارد.
بندهش انجیر را سهم ایزد وای میداند که فضا را هدایت و حیات نباتی را بارور میکند. در لایههای میترایی نیز این درخت با پناه دادن به میترا در زمان زایش پیوند دارد.
۴. چرا درخت سرو با آذر ایزد (ایزد آتش) مرتبط است؟
بهرِ ایزد: آذر ایزد / امشاسپند امرداد
سرو به دلیل همیشه سبز بودن، مظهر آتشِ حیاتبخش و جاویدان درون جانداران است. حجاریهای سرو در تخت جمشید و کاشت منظم آن در پردیس پاسارگاد تجلی باستانشناختی آن است.
سرو به دلیل همیشه سبز بودن، مظهر آتشِ حیاتبخش و جاویدان درون جانداران است. حجاریهای سرو در تخت جمشید و کاشت منظم آن در پردیس پاسارگاد تجلی باستانشناختی آن است.
۵. درخت گز سمبل چیست و کاربرد آیینی آن در کاوشها چگونه تایید شده است؟
بهرِ ایزد: ایزد ورهرام (بهرام) و دین
گزِ سرسخت کویری مظهر شکستناپذیری است. کشف زغال گز در خاکستر آتشکدههای مناطق بیابانی (سیستان و کرمان) تایید میکند که چوب آن در آیینها سوزانده میشده و از آن «برسم» میساختند.
گزِ سرسخت کویری مظهر شکستناپذیری است. کشف زغال گز در خاکستر آتشکدههای مناطق بیابانی (سیستان و کرمان) تایید میکند که چوب آن در آیینها سوزانده میشده و از آن «برسم» میساختند.
۶. درخت چنار مظهر کدام ایزد است؟
بهرِ ایزد: ایزد توسن / امشاسپند خرداد
چنار به دلیل نیاز بالا به آب مظهر خرداد و پوستاندازی سالانهاش نماد نو شدن آفرینش (فرشگرد) است. در باستانشناسی، چنارهای کهنسال همواره مظهر قناتها و چشمهها را ردیابی میکنند.
چنار به دلیل نیاز بالا به آب مظهر خرداد و پوستاندازی سالانهاش نماد نو شدن آفرینش (فرشگرد) است. در باستانشناسی، چنارهای کهنسال همواره مظهر قناتها و چشمهها را ردیابی میکنند.
یک نکته برای میراث ایران
آگاهی، حفاظت علمی و آینده گردشگری فرهنگی
مطلب بعدی
چرا رومی ها هرگز گنجینه های خود را بازیابی نکردند؟
مطلب قبلی
چگونه غرب از باستان شناسی ثروت میسازد؟

















ارسال دیدگاه