مجله اینترنتی باستانشناس | وقتی گزارشهای افشاگرانه رسانهها از تاراج محوطههای ثبت ملی شدهای چون جنگل گیسوم پرده برمیدارند و تاروپود فضای مجازی مملو از کانالهای خرید و فروش فلزیاب و کارشناسی زیرخاکی میشود، باید با شجاعت رو به آینه بایستیم و یک سوال هولناک، عمیق و دردناک را از خود بپرسیم: چرا یک ملت با دستان خود، تاریخ و شناسنامه چند هزار سالهاش را غارت میکند؟
در طول تاریخ، معمولاً این ارتشهای متجاوز، اشغالگران و استعمارگران بودهاند که موزهها و محوطههای باستانی ملتهای مغلوب را به یغما بردهاند. اما چه میشود که در یک جغرافیا، این خودِ مردم محلی هستند که شبانه با کلنگ و بیل به جان تپهها، گورستانها و نیایشگاههای نیاکان خود میافتند؟ برای فهم این فاجعه باید ابعاد مختلف آن را کالبدشکافی کرد.
۱. فروپاشی پیوند عاطفی میان «شهروند» و «میراث ملی»
اولین و بزرگترین ریشه این بحران، گسست هویتی است. وقتی ساختارهای آموزشی و فرهنگی یک جامعه در طول دههها نتوانند اهمیت تاریخ و باستانشناسی را به عنوان «ناموس فرهنگی» و «تکیهگاه هویت ملی» تبیین کنند، آثار باستانی در ذهن عامه مردم از یک «میراث ارزشمند روایی و تاریخی» به «تکهای سنگ، مفرغ یا طلا» تقلیل مییابند.
وقتی شهروند یک جامعه احساس نکند که آن سفال خاکآلود یا آن سرنیزه مفرغی، تکهای از گوشت و پوست و شناسنامه خود اوست، هیچ تعهدی برای حفظ آن نخواهد داشت. در غیاب این پیوند عاطفی، جامعه به یک تماشاگر یا بدتر از آن، به یک شریک جرم در چرخه نابودی تاریخ تبدیل میشود.
۲. فقر اقتصادی و توهم «یکشبه پولدار شدن»
نمیتوان از غارت آثار باستانی سخن گفت و چشم بر واقعیتهای اقتصادی بست. مشکلات معیشتی، بیکاری و تورم، بستری ایدهآل برای رشد خرافات و توهمات مالی ایجاد میکند. مافیای قاچاق عتیقه با هوشمندی کامل از این ضعف اقتصادی سوءاستفاده کرده و با تزریق توهم «گنجیابی» به عنوان یک راه میانبر برای رهایی از فقر، جوامع محلی را اجیر میکند.
اما فاجعه بزرگتر اینجاست که در این بازار زیرزمینی، ارزش واقعی یک اثر باستانی هرگز درک نمیشود. تفکر حاکم بر بازار قاچاق، آثار را بر اساس وزن طلا یا مفرغ آن میسنجد. حفار غیرمجاز نمیداند که ارزش یک شیء در سیاق (Context) باستانشناسی آن است؛ یعنی لایههای خاکی که شیء در آن قرار دارد و رازهای علمی تمدن را فاش میکند. وقتی کلنگ ناآگاهانه بر زمین فرود میآید، صفحات کتاب تاریخ آن منطقه برای همیشه پاره شده و میسوزد، حتی اگر خود شیء سالم خارج شود.
۳. مافیای سایبری و جولان آزادانه دلالان
چرا یک ملت تاریخش را غارت میکند؟ چون غارتگری در این جغرافیا، ساده، کمهزینه و تا حد زیادی بیمجازات شده است! فضای مجازی ایران امروز به بهشت دلالان عتیقه، کارشناسان خودخوانده باستانی و فروشندگان فلزیاب تبدیل شده است.
این شبکهها با تولید محتوای دروغین، نشانهسازیهای جعلی و تحریک حس طمع مخاطبان، ارتش بزرگی از حفاران آماتور را روانه کوهها و جنگلها میکنند. دلالانی که در صندلیهای لوکس خود در کلانشهرها یا کشورهای حاشیه خلیج فارس تکیه زدهاند، جوانان روستایی را جلو میاندازند تا ریسک حفاری و دستگیری را به جان بخرند و ثروت ملی را با ثمن بخس از چنگ آنها بربایند.
۴. انفعال، تکذیب و ضعف ساختارهای نظارتی
عامل مهم دیگر، فرسودگی و انفعال دستگاههای متولی است. وقتی پاسخ اولیه مسئولان میراث فرهنگی در مواجهه با گزارشهای تاراج (نظیر آنچه در گیسوم رخ داد) به جای اقدام ضربتی، «تکذیب»، «بررسی منشأ فیلمها» و فرافکنی است، غارتگران چراغ سبز را دریافت میکنند.
وقتی یگان حفاظت به دلیل کمبود بودجه، نیرو و امکانات توانایی پوشش محوطههای گسترده ثبت ملی شده را ندارد و قانون مجازات اسلامی بازدارندگی لازم را در برابر سودهای نجومی قاچاق ندارد، میدان برای شبیخون فرهنگی باز میماند. برخورد با قاچاقچی عتیقه نباید در حد یک سرقت معمولی باشد؛ این اقدام مصداق بارز «تروریسم هویتی» است.
سخن پایانی: زمین سوخته برای آیندگان
میراث باستانی یک کشور، تجدیدپذیر نیست. نفت و گاز اگر تمام شوند، جایگزینی برای انرژی یافت خواهد شد، اما وقتی شناسنامه تاریخی یک تپه باستانی شخم زده میشود، حافظه جمعی یک ملت برای همیشه کور میگردد.
پاسخ به این سوال که «چرا یک ملت تاریخ خود را غارت میکند؟» آیینهای است که تلخیهای فرهنگی، اقتصادی و مدیریتی ما را بازتاب میدهد. تا زمانی که نگاه امنیتی به قاچاقچیان به بالاترین سطح نرسد، تا زمانی که شاهرگهای مالی دلالان بزرگ قطع نشود و تا زمانی که آموزش و فرهنگسازی، ارزش واقعی تاریخ را به کتابهای درسی و متن جامعه بازنگرداند، این کلنگهای خودخوری به کوبیدن بر پیکر بیرمق ایران ادامه خواهند داد.
گیسوم و صدها محوطه دیگر، گوشت تن این سرزمین هستند؛ بیدار شویم پیش از آنکه تنها یک زمین سوخته و بیاصالت را برای آیندگان به ارث بگذاریم.
از ستونهای تخت جمشید تا ذره ذره خاک ایران ؛ یک تن و یک جان
ما ایرانیان با دیدن عظمت ستونهای سر به فلک کشیدهی تختجمشید به وجد میآییم، در برابر شکوه و قدمت دشتهای عیلامی و معماری رازآلود زیگورات چغازنبیل سر تعظیم فرود میآوریم و هرگاه خبری از تخریب، تعرض یا بیمهری به این کلانسازههای باستانی میشنویم، رگ غیرت ملیمان به جوش میآید و قلبمان از این زخم، جریحهدار میشود. این واکنش، نشانهای از زنده بودن ریشههای ماست؛ اما فاجعه بزرگ درست در همین نقطه رخ میدهد: جایی که گمان میکنیم تاریخ ما فقط در همین بناهای بزرگ و پر زرقوبرق خلاصه شده است.
حقیقت باستانشناسی به ما میآموزد که شناسنامه یک ملت، تنها با سنگنگارههای شاهان نوشته نشده است. هر تکه سفال شکسته، هر ابزار مفرغی زنگزده، هر گور باستانی و هر محوطه گمنامی که در گوشهای از این خاک (از اعماق جنگلهای گیسوم تا تپههای کویر مرکزی) خفته است، دقیقاً همان ارزش هویتی و علمی را دارد که تختجمشید و چغازنبیل دارند.
اگر ستونهای آپادانا کتیبههای افتخار ما هستند، یک تکه سفال سادهی پیش از تاریخ، خطوط مبهم از شیوه زیست، باورها، رنجها و نبوغ اجداد ماست که داستان ناگفتهی تمدن را روایت میکند. وقتی یک محوطه باستانی کوچک به دست حفاران غیرمجاز شخم زده میشود، گویی ستونی از تختجمشید فروریخته و خشتی از چغازنبیل سست شده است؛ چرا که چرخه روایت تاریخ ما در آن نقطه برای همیشه قطع میشود.
امروز، روزِ بیداری است. نمیتوان مدعی عشق به ایران و تاریخش بود، اما در برابر چوب حراجی که دلالان و قاچاقچیان سازمان یافته ( که همه می دانیم کیستند) به تپهها و محوطههای باستانیمان میزنند، سکوت کرد. غارت گیسوم، غارت شوش، غارت تپههای سیلک یا هر نقطه دیگر، تکهتکه کردن یک پیکر واحد است. به غارت تمدن خود بیتفاوت نباشیم؛ چرا که سکوت در برابر کلنگِ حفاران غیرمجاز، کم از تماشاچی بودن در صحنه تخریب تاریخمان نیست. نگهبان این خاک و تاریخ، تکتک ما هستیم.

















ارسال دیدگاه