رمزگشایی از گور دسته جمعی ۷ هزار ساله

مجله اینترنتی باستان‌شناس | اگرچه بررسی اولیه استخوان‌ها رد پای ابزارهای تیز و نشانه‌های گردن زدن را تایید می‌کند، اما محققان بر این باورند که این واقعه یک کشتار دسته‌جمعی یا جنایتی خشونت‌آمیز نبوده است؛ بلکه به نظر می‌رسد این اقدام بخشی از یک آیین تدفین بسیار پیچیده و مرموز در بیش از ۷۰۰۰ سال پیش بوده که طی آن، سر افراد پس از مرگ (Postmortem) از بدنشان جدا می‌شده است.

تمدن لایه‌ای سفال و سکونتگاه «ورابله» این محوطه باستانی که «ورابله» (Vráble) نام دارد، در جنوب غربی اسلواکی واقع شده و بین سال‌های ۵۲۵۰ تا ۴۹۵۰ پیش از میلاد محل سکونت مردمانی متعلق به فرهنگ «سفال خطی» (LBK) بوده است؛ تمدنی در عصر نوسنگی که به خاطر سفال‌هایی با خطوط موازی متقاطع در سراسر اروپای مرکزی شناخته می‌شود. این زیستگاه باستانی که اولین بار در سال ۲۰۱۲ کشف شد، شامل بیش از ۳۰۰ خانه بزرگ بود که در قالب سه محله مجزا سازماندهی شده بودند.

یکی از این محله‌های عصر سنگ با یک گودال دوبل به طول تقریبی ۱.۳ کیلومتر محصور شده بود. هنگامی که باستان‌شناسان در سال ۲۰۲۲ کار حفاری این گودال را آغاز کردند، ابتدا با چهار جفت اسکلت بی‌سر و سپس با یک گور دسته‌جمعی شامل حداقل ۷۷ اسکلت بدون سر مواجه شدند. در میان تمام این پیکرها، تنها یک اسکلت سر به همراه داشت که آن هم متعلق به یک کودک بود!

نتایج اولیه این تحقیق هیجان‌انگیز به تازگی در نشریه علمی Proceedings of the Prehistoric Society منتشر شده است.

پیکرتراشی ماهرانه مردگان؛ جنایت یا عبادت؟ دکتر «کاترینا فوکس»، انسان‌شناس زیستی از دانشگاه کیل آلمان و از نویسندگان این پژوهش می‌گوید: «تحلیل‌های اولیه ما نشان می‌دهد که در اینجا با یک “گردن‌زدنی” خشونت‌آمیز و وحشیانه روبه‌رو نیستیم، بلکه شواهد از جداسازی بسیار ماهرانه و دقیق جمجمه از بدن حکایت دارند.»

بررسی شیارهای موجود روی مهره‌های بالایی گردن این اسکلت‌ها نشان می‌دهد که سرها با استفاده از ابزارهای فوق‌العاده تیز جدا شده‌اند. نکته عجیب‌تر این است که استخوان‌های فک پایین نیز همراه با جمجمه‌ها برداشته شده‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد سالم نگه داشتن کامل سر و صورت برای این جامعه باستانی اهمیت ویژه‌ای داشته است. موقعیت قرارگیری استخوان‌های گردن که به دیواره خندق تکیه داده شده بودند، فرضیه دستکاری عمدی و آیینی جسدها پس از مرگ را تقویت می‌کند.

دکتر «نیلز مولر شیسل»، باستان‌شناس دانشگاه کیل نیز در این باره می‌گوید: «قرار دادن اجساد یا اعضای بدن در این خندق احتمالا بخشی از یک آیین پیچیده‌تر، معنادار و تکرارشونده در آن دوران بوده است.»

معمای بازماندگان «نامرئی» کشف بدن‌های بی‌سر یا سنت‌های مرتبط با جمجمه در دیگر محوطه‌های نوسنگی اروپا نیز سابقه داشته است؛ برای نمونه در غاری در اسپانیا شواهدی از قتل‌عام و آدم‌خواری یک خانواده نوسنگی در ۵۶۰۰ پیش پیدا شد، یا در ایتالیا توده‌ای از ۱۵ جمجمه انسانی کشف شد که نشان می‌داد ۷۴۰۰ سال پیش به عنوان بخشی از آیین ستایش نیاکان بارها دست‌به‌دست شده‌اند. حتی در خاورمیانه و محوطه‌های مشهوری چون «چاتال‌هویوک» در ترکیه و «ارحا» (جریکو) در کرانه باختری، مردم جمجمه نیاکان خود را جدا کرده، روی آن را با گچ بازسازی می‌کردند، رنگ‌آمیزی می‌نمودند و در خانه قرار می‌دادند.

اما تفاوت بزرگ و معمای اصلی محوطه «ورابله» در اسلواکی این است که تا به امروز، حتی یک عدد از جمجمه‌های متعلق به این ۷۷ اسکلت در محل پیدا نشده است!

پژوهشگران در مقاله خود آورده‌اند: «در حال حاضر، این سرها از نظر باستان‌شناسی برای ما “نامرئی” هستند. همین امر قضاوت درباره اینکه آیا این افراد قربانی خشونت شده‌اند یا یک آیین مذهبی، سخت می‌کند.»

باستان‌شناسان حدس می‌زنند که شاید نوعی تنش و رقابت شدید میان سه محله نوسنگی در ورابله وجود داشته است؛ چرا که تنها یکی از محله‌ها با خندق دفاعی محصور شده بود و ورودی‌های آن پشت به دو محله دیگر قرار داشت. دفن اجساد در خندق ممکن است راهی برای تعیین قلمرو، مدیریت فضا یا نشانه‌گذاری آن مکان به عنوان ملک ابدی گروه و نیاکانشان بوده باشد.

کاوش‌ها در این خندق اسرارآمیز همچنان ادامه دارد تا شاید با کشف بخش‌های دیگر، پاسخ روشنی برای یکی از عجیب‌ترین رفتارهای انسان عصر سنگ با پیکر مردگان یافت شود.