- 1.عزت الله نگهبان
- زندگینامه عزت الله نگهبان
- ادامه تحصیل و سفر به آمریکا
- تدریس در دانشگاه تهران
- مهمترین اقدامات عزت الله نگهبان در باستان شناسی ایران
- 2.محمدیوسف کیانی
- گزیده آثار
- 3.محمود موسوی
- مهمترین فعالیتهای میدانی
- تالیفات
- 4. علی سامی
- کتابشناسی
- اکتشافات
- فعالیتها
- 5.شهریار عدل
- زندگینامه شهریار عدل
- 6.سیفالله کامبخشفرد
- زندگینامه سیف الله کامبخش فرد
- گورستان باستانی قیطریه
- فعالیتهای میدانی
- 7.مسعود آذرنوش
- فعالیتها و تالیفات
- 8.صادق ملک شهمیرزادی
- زندگینامه صادق ملک شهمیرزادی
- کاوش ها
- کارهای آموزشی
- آثار تالیفی مستقل و نیمهمستقل
- 9.یوسف مجیدزاده
- کتابشناسی
- 10.محمدرحیم صراف
- تدریس و تألیفات
- 11.عباس علیزاده
- کتابها
- 12.مهدی رهبر
- 13.علی اکبر سرافراز
- کاوش ها
- کتاب شناسی
- 14.حسن طلایی
- سوابق علمی و اجرایی
- تألیفات
- 15.کامیار عبدی
سرزمین ایران با هزاران سال تاریخ و تمدن، مهد تمدنها و سلسله های گوناگونی بوده که هزاران سال تاریخ را در دل خاک این سرزمین به یادگار گذاشته اند.از زمان ورود باستان شناسی به ایران باستان شناسان متعددی به کاوش در ایران پرداختند در ادامه به معرفی برخی از چهره های معروف باستان شناسی ایران می پردازیم.
1.عزت الله نگهبان

زندگینامه عزت الله نگهبان
عزتالله نگهبان، باستانشناس معروف و بنیانگذار موسسۀ باستانشناسی دانشگاه تهران، در روز ۱۰ اسفند سال ۱۳۰۴ خورشیدی در اهواز به دنیا آمد. دو سال بیشتر نداشت که پدرش به عنوان نمایندۀ مردم اهواز در مجلس شورای ملی انتخاب شد و همراه خانواده به تهران آمد. وی تحصیلات ابتدایی را در دبستان جمشید جم (که بعدها ایرج خوانده شد) به پایان رساند. برای دورۀ دبیرستان، نخست با گذراندن کنکور وارد مدرسۀ فنی آلمانی (مشهور به مدرسۀ صنعتی) در تهران شد و در رشتۀ مهندسی برق و مکانیک ثبت نام کرد. پس از یک سال تحصیل در این رشته، با اعلام بسته شدن مدارس خارجی توسط وزارت معارف وقت، وارد دبیرستان فیروز بهرام شد و تحصیلات متوسطه را در این مدرسه به پایان برد.
ادامه تحصیل و سفر به آمریکا
در سال ۱۳۲۸ در رشتۀ باستانشناسی از دانشگاه تهران مدرک کارشناسی گرفت و یک سال بعد برای ادامۀ تحصیل راهی آمریکا شد. او پس از یادگیری تکمیلی زبان انگلیسی در دانشگاه میشیگان، در سال ۱۳۲۹ وارد موسسۀ شرقشناسی دانشگاه شیکاگو شد و در سال ۱۳۳۳ با دفاع از رسالۀ خود با عنوان «سیر سفال نخودیرنگ در خوزستان» زیر نظر و راهنمایی «دونالد مک کان» به دریافت درجه کارشناسی ارشد از این دانشگاه موفق شد.
نگهبان در طول اقامتش در شیکاگو، با همسرش «میریام لویس میلر» که دانشجوی رشته کتابداری بود آشنا شد و ازدواج کرد.
تدریس در دانشگاه تهران
پس از بازگشت به ایران، کلنل علینقی وزیری از استادان دوره کارشناسی او، به وی پیشنهاد تدریس در دانشگاه تهران را میدهد که با استقبال نگهبان و موافقت دکتر علیاکبر سیاسی ـ رییس دانشکده ادبیات ـ مواجه میشود. با موفقیت در آزمون کتبی و مصاحبه، نگهبان با درجه دانشیار پایه ۱ به استخدام دانشگاه تهران درآمد و دانشگاه شیکاگو نیز مدرک وی را معادل دکتری ارزشیابی کرد. در سال ۱۳۴۵ نیز با اخذ دکترای افتخاری از دانشگاه تهران به درجه استادی ارتقا یافت. از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۶، دکتر نگهبان مدیریت گروه باستانشناسی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران را به عهده داشت.
وی در سال ۱۳۳۶ طرح تاسیس «موسسۀ باستانشناسی دانشگاه تهران» را پیشنهاد داد که با موافقت و پشتیبانی کلنل وزیری، موافقت دکتر سیاسی ـ رییس وقت دانشکدۀ ادبیات ـ و پیگیریهای مستمر خود او و با وجود بودجۀ اندک دانشگاه، در نهایت با موافقت دکتر احمد فرهاد ـ رییس دانشگاه تهران ـ عملاً در سال ۱۳۳۸ کار خود را آغاز کرد و دکتر نگهبان تا سال ۱۳۵۶ عهدهدار ریاست آن بود. او در سال ۱۳۵۴ به ریاست دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران منصوب شد و تا زمان بازنشستگی خود در سال ۱۳۵۷ در این سمت باقی ماند.
مهمترین اقدامات عزت الله نگهبان در باستان شناسی ایران
نگهبان در طول فعالیت علمی خود در زمینۀ باستانشناسی گامهای مهم و اثرگذار بسیاری برداشت:
تغییر ساختاری اردوهای علمی دانشجویی؛ تا زمان تدریس دکتر نگهبان هیچ برنامهای برای آموزش میدانی دانشجویان باستانشناسی وجود نداشت و تنها برنامه میدانی اردوهای علمی بودند که برای دانشجویان در نظر گرفته میشد و از آنجاییکه این اردوها ـ که بیشتر تفننی بودند ـ در روزهای تعطیلات نوروز برگزار میشد، استقبال چندانی از آنها صورت نمیگرفت و دانشکده هزینۀ آن را صرف امور دیگری میکرد. او برای نخستین بار مسیرهای بازدید اردوها را که معمولا اصفهان و شیراز بود، به بررسی و بازدید آثار باستانی کمتر دیدهشده در سایر نقاط کشور هدایت کرد.
تاسیس موسسۀ باستانشناسی دانشگاه تهران؛ دومین گام اساسی او بنیادگذاری موسسۀ باستانشناسی دانشگاه تهران بود که از ارائه طرح در سال ۱۳۳۶ تا آغاز به کار عملی آن در سال ۱۳۳۸ نزدیک دو سال به طول انجامید. نخستین فعالیت این موسسه شرکت در برنامه بررسی و حفاریهای باستانشناسی موسسۀ شرقشناسی دانشگاه شیکاگو در منطقۀ شاهآباد و ماهیدشت کرمانشاه به سرپرستی «رابرت بریدوود» در سال ۱۳۳۸ بود. این هیأت در سال ۱۳۳۹ و در پایان کار، تمام وسایل و تجهیزات خود را به موسسۀ باستانشناسی اهدا کرد.
دعوت از باستانشناسان مطرح دنیا برای کار در ایران؛ دکتر نگهبان با دعوت از بریدوود، کارلوفسکی و کالدول، نقشی اساسی در گشودن فصلی جدید و علمی در باستانشناسی پیش از تاریخ ایران ایفا کرد.
کاوش در مارلیک، نخستین کاوش مشترک با اداره کل باستانشناسی؛ کاوشهای باستانشناسی در مارلیک (چراغعلی تپه) رودبار، نخستین همکاری مشترک اداره کل باستانشناسی و موسسه باستانشناسی دانشگاه تهران محسوب میشود که بدون شرکت باستانشناسان خارجی و به سرپرستی دکتر نگهبان به مدت ۱۴ ماه انجام شد.
کاوشهای هفتتپه خوزستان؛ این کاوشها با وجود کارشکنیهای فرانسویان و شخص رومن گیرشمن که مایل به حفاری در آنجا بود، در سال ۱۳۴۴ به سرپرستی نگهبان انجام شد.
تلاش برای تصویب قطعنامه محکوم کردن قاچاق و فروش اشیای عتیقه؛ دکتر نگهبان همواره یکی از سرسختترین مدافعان برنامههای منظم کردن فعالیتهای مربوط به باستانشناسی بود و برخی وی را دشمن بزرگ قاچاقچیان و دلالان عتیقه در ایران میدانستند. در پنجمین کنگره بینالمللی باستانشناسی و هنر ایران در سال ۱۳۴۷، دکتر نگهبان نقشی اساسی در تصویب قطعنامهای در محکوم کردن قاچاق و فروش اشیای عتیقه داشت. افزون بر این، در سمت مشاور فنی باستانشناسی در اداره باستانشناسی وقت، سهم عمدهای در جلوگیری از برخی فعالیتهای غیر قانونی در زمینه خرید و فروش و قاچاق اشیای باستانی به خود اختصاص داد.
تاسیس نخستین پایگاه مستقل دائمی کاوش برای دانشجویان دانشگاه تهران؛ به اعتراف بیشتر باستانشناسان ایرانی، مهمترین سهم دکتر نگهبان در پیشبرد باستانشناسی کشور، ایجاد کارگاه دائمی در دشت قزوین برای فعالیتهای باستانشناختی دانشگاه تهران و تربیت دانشجو در این کارگاه است. وی در زمستان سال ۱۳۴۸ موفق به کسب مجوز و بودجۀ لازم برای تعمیر کاروانسرای مخروبه «محمدآباد خره» در قزوین شد. این مکان سپس به کانونی برای پژوهشهای مستمر و درازمدت باستانشناختی دانشگاه تهران تبدیل شد که دانشجویان، با شرکت در انواع فعالیتهای میدانی، برای آموزش باستانشناسی کشور در آن شرکت میکردند. این برنامه پیشرو تا به امروز نیز در همین مکان ادامه دارد.
تحول نظام آموزشی دانشجویان باستانشناسی؛ دکتر نگهبان در تابستان سال ۱۳۴۹ پیشنهادی را در گروه باستانشناسی دانشگاه تهران مطرح کرد که به موجب آن دروس عملی الزامی برای دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد در برنامههای درسی دانشجویان باستانشناسی گنجانده میشد، به طوریکه بدون گذراندن این دروس هیچ دانشجویی فار التحصیل شناخته نمیشد. اولین گروه دانشجویان باستانشناسی و تاریخ هنر برای کارآموزی در ترم اول سال تحصیلی ۵۰-۱۳۴۹ در بررسی و حفاری دشت قزوین شرکت کردند که این برنامه بدون وقفه تا سال تحصیلی ۵۹-۱۳۵۸ ادامه داشت.
دکتر نگهبان در سال ۱۳۵۷ از دانشگاه تهران بازنشسته شد و به فیلادلفیا نقل مکان کرد. وی فارغ از برنامه تدریس و امور اداری، تا آخر عمر اوقات خود را به چاپ گزارش نهایی فعالیتهای باستانشناختی اختصاص داد، به ویژه نتایج کاوشهای باستانشناختی در چراغعلی تپه مارلیک، تپه زاغه دشت قزوین، هفتتپه خوزستان و نیز مروری بر ۵۰ سال باستانشناسی ایران از جمله شاخصترین کارهای علمی او به شمار میروند. علاوه بر شرکت، ارائه مقاله و سخنرانی در دهها همایش داخلی و بینالمللی، از او نوشتههای زیادی در قالب گزارش، مقاله و یادداشت به زبان فارسی و انگلیسی به جای مانده است.
در دوره مدیریت نگهبان در گروه باستانشناسی و موسسه باستانشناسی، «مجلۀ تخصصی مارلیک» در دو شماره منتشر شد که شماره سوم آن با نام «کند و کاو» بعدها هم چاپ شد، اما پس از آن به کلی تعطیل شد. به خاطر نقش بسیار مهم و تاثیرگذار نگهبان در تاریخ تحولات و ساختار باستانشناسی ایران از او به عنوان «پدر باستانشناسی ایران» یاد میشود.
دکتر نگهبان که به عنوان پدر باستان شناسی ایران شناخته می شود در ۱۶ بهمن ۱۳۸۷ پس از طی دورهای چند ساله از عوارض بیماری ناشی از تصادف، در آمریکا درگذشت.
2.محمدیوسف کیانی

کیانی در سال ۱۳۱۷ در بابل زاده شد. وی در سال ۱۳۴۲ با درجهٔ کارشناسی باستانشناسی و تاریخ هنر از دانشگاه تهران، و یک سال بعد با مدرک کارشناسی تاریخ از همان دانشگاه فارغالتحصیل شد. او کارشناسی ارشد باستانشناسی را در سال ۱۳۴۴ در همان دانشگاه کسب کرد و برای ادامهٔ تحصیل به دانشگاه لندن رفت و در سال ۱۳۴۹ با مدرک دکتری رشتهٔ باستانشناسی و تاریخ هنر اسلامی از آن دانشگاه فارغالتحصیل شد.
وی پس از پایان دورهٔ کارشناسی در وزارت فرهنگ و هنر وقت از سال ۱۳۴۲ تا سال ۱۳۵۷ مشغول فعالیت در سمتهای کارشناس امور باستانشناسی و رئیس موزه هنرهای ایران بود. وی مسئولیت نمایشگاههای بینالمللی هنرهای جهان اسلام لندن در سال ۱۹۷۳، هنرهای ایران توکیو در سال ۱۹۷۶ و هنرهای ایران عهد ساسانی نیویورک در سال ۱۹۷۷ را نیز بر عهده داشتهاست. در زمان زندگانی او کتابی با عنوان باستانشناسی ایران در دوره اسلامی (۴۳ مقاله در بزرگداشت استاد محمدیوسف کیانی) در بزرگداشت او در دانشگاه بوعلی همدان منتشر شد.
جامعهی علمی باستان شناسی ایران، تصمیمی گرفت سالانه به پاس خدمات عزت الله نگهبان نشانی با نام او به یک باستانشناس پیشکسوت اهدا کند.
در سال 1391 این نشان برای نخستین بار به «محمد یوسف کیانی» اهدا شد.
کیانی در ۱۳ خرداد ۱۳۹۷ درگذشت و پس از تشیع در موزه ملی ایران توسط دوستان، همکاران و شاگردانش، در گلزار شهدای شهمیرزاد دفن شد.
گزیده آثار
پایتختهای ایران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۵
تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی، سمت، ۱۳۷۴
معماری ایران (دوره اسلامی)، سمت، ۱۳۷۹
تزئینات وابسته به معماری ایران، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۴
سفال ایرانی، تهران، نخستوزیری، ۱۳۵۷
شهرهای ایران (۴ جلد)، تهران، جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۵
عاقبت خاک گل کوزه گران خواهیم شد، ۱۳۷۹
کاروانسراهای ایران (۳ جلد)، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، ۱۳۶۲
معماری ایران دوره اسلامی جلد ۱ و ۲، تهران، جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶
یادگارهای رباط شرف، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، ۱۳۶۰
3.محمود موسوی

پس از تأسیس سازمان میراث فرهنگی کشور در سال ۱۳۶۴، او نخستین مدیر پژوهشهای باستانشناسی سازمان میراث فرهنگی بود.او نخستین گردهمایی باستانشناسی ایران را پس از انقلاب اسلامی در سال ۱۳۷۳ در قلعه شوش برگزار و مدیریت کرد. محمود موسوی مسئولیت تسویه حساب با هیئتهای فرانسوی، آلمانی و ایتالیایی را در سال ۱۳۶۳ از طرف مرکز باستانشناسی ایران عهدهدار بود. پیش از انقلاب او سرپرست هیئتهای باستانشناسی و ناظر بر کار بررسی و کاوش هیئتهای باستانشناسی خارجی بود. او سالها در دانشگاه میراث فرهنگی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی و دانشگاه افسری امام علی به تدریس باستانشناسی و تاریخ هنر پرداخت.
محمود موسوی از خانواده ای قدیمی در زنجان متولد شد. از جمله شخصیتهای برجسته خاندان وی میرزا ابوالقاسم زنجانی، میرزا ابوطالب زنجانی، سید محمد موسوی زنجانی، سید ابوالفضل موسوی زنجانی و سید رضا زنجانی بودند. او تحصیلات ابتدایی را در زنجان گذراند و سپس راهی تهران شد و دوره دبیرستان را در مدرسه علمیه تهران و تحصیل باستانشناسی را در دانشگاه تهران به اتمام رساند. در سالهای ۱۳۴۰–۱۳۳۰ در رادیو تهران برنامههای فرهنگی و مربوط به باستانشناسی تهیه و در نشریات فرهنگی ادبی اندیشه و هنر، فردوسی، جهان امروز و نگین نیز شعر و مقالات ادبی منتشر میکرد. از سال ۱۳۴۶ به استخدام اداره باستانشناسی درآمد و تا سال ۱۳۷۸ در میراث فرهنگی فعالیت کرد. یکسال پیش از درگذشتش در پائیز ۱۳۹۳ انجمن علمی باستانشناسی ایران دومین نشان عزتالله نگهبان را به پاس یک عمر فعالیت موسوی در زمینه باستانشناسی ایران به وی اعطا کرد. محمود موسوی در ۱۶ دیماه ۱۳۹۴ بر اثر ابتلا به سرطان درگذشت و او را از مقابل موزه ملی ایران به قطعه نام آوران بهشت زهرا منتقل و به خاک سپردند.بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار در هفته درگذشتش مراسمی به یاد و نام وی برگزار کرد و سخنرانان مراسم هریک شرحی بر زندگی و کارنامه حرفهای محمود موسوی ارائه دادند.
دومین نشان «عزتالله نگهبان» به دکتر “محمود موسوی” باستان شناس اعطا شد.
مهمترین فعالیتهای میدانی
۱۳۴۶ کاوش در استان ایلام و لرستان پشتکوه به همراه هیئت باستانشناسی بلژیکی به سرپرستی لویی واندنبرگ
۱۳۴۶ بررسیهای باستانشناسی منطقه آذربایجان شرقی به سرپرستی سیفالله کامبخشفرد
۱۳۴۷ بررسی غارهای پیش از تاریخ آذربایجان غربی بین خوی و سردشت
۱۳۴۹ کاوش در تخت سلیمان به همراه هیئت باستانشناسی آلمانی
۱۳۵۵ کاوش در حلیمه جان رودبار گیلان به همراه هیئت باستانشناسی ژاپنی از دانشگاه توکیو
۱۳۶۳ کاوش در محوطههای باستانی زابل به همراه هیئت باستانشناسی ایتالیایی وابسته به مؤسسه ایزمئو
۱۳۴۹ کاوش در تخت جمشید به سرپرستی علی اکبر تجویدی
۱۳۵۲ کاوش در سگزآباد قزوین به سرپرستی عزتالله نگهبان
۱۳۵۶ سرپرست هیئت کاوشهای مسجد جمعه اردبیل
۱۳۵۷ سرپرست بررسیهای باستانشناسی در اشکورات
۱۳۶۲ سرپرست کاوشهای مسجد جامع ابرکوه
۱۳۵۹ سرپرست هیئت بررسی و تعیین حریم تپه چغا گاوانه شاه آباد غرب
۱۳۶۴ سرپرست تعیین حریم شهر کهنه نیشابور
۱۳۶۸ سرپرست کاوش در شهر طوس
۱۳۷۰ سرپرست هیئت کاوشهای شهر حریره کیش
۱۳۷۳ سرپرست هیئت کاوشهای مجموعه شیخ صفی الدین اردبیلی
تالیفات
- توس شهر خفته در تاریخ،انتشارات سازمان میراث فرهنگی، ۱۳۷۰
- یادنامه نخستین گردهمایی باستانشناسی ایران پس از انقلاب اسلامی،انتشارات سازمان میراث فرهنگی، ۱۳۷۶
- تنظیم و تکمیل گزارش هشت فصل بررسی و کاوش در شهداد (دشت لوت)،انتشارات سازمان میراث فرهنگی، ۱۳۸۵
- آغاز دورهٔ تاریخی در ایران شمالی بر اساس یافتههای باستانشناسی، مجله میراث فرهنگی، ۱۳۷۳
- باستانشناسی ایران، سیمای فرهنگی ایران، ۱۳۷۳
- باستانشناسی، دائره المعارف جهان اسلام، ۱۳۷۵
- باستانشناسی در پنجاه سالی که گذشت، میراث فرهنگی، ۱۳۶۹
- باستانشناسی گیلان، کتاب گیلان، ۱۳۶۹
- مسجد جمعه اردبیل، مجموعه مقالات همایش معماری مسجد، ۱۳۷۶
- کاوش در بخش غربی مجموعهٔ شیخ صفیالدین اردبیلی، مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران: ارگ بم – کرمان، ۱۳۷۴
- پیگردی در مسجد جامع ساوه، گزارش چهارمین مجمع سالانه پژوهشهای باستانشناسی، ۱۳۵۵
- یادمان خشتی کوه خواجه زابل (خلاصه ای از نتایج مطالعات و کاوشهای انجام شده در آن)، مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران: ارگ بم – کرمان، ۱۳۷۶
- کاوش باستانشناسی در شهر تاریخی حریره کیش، گزارشهای باستانشناسی، ۱۳۷۶
- مقدمه بر باستانشناسی کرمان، مجموعه مقالات کرمانشناسی، مرکز کرمانشناسی، ۱۳۶۹
- یادی از علی سامی، مجله باستانشناسی و تاریخ، ۱۳۶۸
4. علی سامی

علی سامی (زاده ۱۲۸۹ ش در شیراز – مرگ ۲۲ مرداد ۱۳۶۸) نویسنده، محقق و استاد دانشگاه، باستانشناس و رئیس مؤسسه باستانشناسی تخت جمشید بود. مرمت آرامگاه کورش بزرگ در سال ۱۳۵۰ ش به سرپرستی وی انجام شد. وی فرزند آقابزرگ از شاعران و نقاشان کازرونی است.
علی سامی پس از تحصیل ابتدایی و متوسطه در سال ۱۳۰۸ ش به استخدام آموزش و پرورش درآمد و به عنوان دبیر تاریخ و جغرافیا در مدارس شیراز مشغول تدریس شد و پس از آن به مدیری مدرسه و تصدی دانشسرای مقدماتی ارتقا یافت.
پس از آن در رشته ادبیات و باستانشناسی و تاریخ مشغول تحقیق شد و در این رشته از دانشگاه آزاد آسیایی درجه دکتری افتخاری دریافت کرد، سپس وارد وزارت فرهنگ شد و از سال ۱۳۱۵ نیز به تعمیرات ابنیه تاریخی شیراز پرداخت.
در همین زمان، آرامگاه حافظ ساخته شد و موزه پارس و آرامگاه خواجوی کرمانی و مسجد جامع عتیق مرمت شدند. سپس به ریاست بنگاه علمی و حفاری تخت جمشید و بعد به سِمت ریاست اداره باستانشناسی فارس منصوب شد.
کتابشناسی
وی بیش از سی جلد کتاب نوشت که مهمترین آنها عبارتاند از:
- آثار تاریخی جلگه مرودشت
- پارس در عهد باستان
- پاسارگاد یا قدیمیترین پایتخت کشور شاهنشاهی ایران (۱۳۳۰، این کتاب بعدها در سال ۱۳۷۵ تحت نام پاسارگاد، پایتخت و آرامگاه کورش هخامنشی «ذوالقرنین» از سوی بنیاد فارسشناسی به چاپ رسیده) که در این کتاب یافتههای باستانشناسی دربارهٔ پاسارگاد را شرح دادهاست.
- تمدن هخامنشی (۴ جلد)
- تمدن ساسانی (۲ جلد)
- شیراز شهر جاویدان
- نقش ایران در فرهنگ اسلامی
- مقام دانش در ایران باستان
- روزها و یادها
اکتشافات
از اشیای کشفشده توسط علی سامی، تعدادی در موزه ملی ایران نگهداری میشود که از آن جمله است: سر شاهزاده هخامنشی از سنگ لاجورد و بشقاب سنگی به خط آرامی.
فعالیتها
همکاری در مرمت
- آرامگاه کورش کبیر
- حافظیه
- سعدیه
- آرامگاه شاه شجاع
- رئیس بنگاه علمی تخت جمشید
5.شهریار عدل

شهریار عدل (۱۴ بهمن ۱۳۲۲ – ۳۱ خرداد ۱۳۹۴ ) باستانشناس، کارشناس تاریخ هنر و معماری ایرانی و کارشناس پروندههای ثبت میراث جهانی در ایران بود.
زندگینامه شهریار عدل
شهریار عدل، فرزند احمدحسین عدل و هما ضیاالملوک والی، در سال ۱۳۲۲ در تهران به دنیا آمد. اجداد پدریش از اهالی تبریز و اجداد مادری از بسطام بودند. او در سال ۱۳۳۸ برای ادامه تحصیل به پاریس رفت.[۳] و تحصیلات دانشگاهی خود را در مدرسه عالی علوم تاریخی در سوربن و همچنین در رشته تاریخ عمومی هنر، باستانشناسی مشرقزمین و تاریخ هنرهای دوره اسلامی در مدرسه موزه لوور به پایان رساند. عنوان پایاننامهاش در دانشگاه سوربن فتوحات همایون بود که به تاریخ جنگهای شاه عباس در خراسان و فتح هرات میپرداخت.
عدل در سال ۱۹۷۶ به عضویت مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه (اختصاری CNRS) بزرگترین سازمان علمی-پژوهشی فرانسه درآمد.
وی همچنین ریاست کمیته بینالمللی تدوین تاریخ آسیای میانه در یونسکو را به عهده داشت. وی با کوشش بسیار تخت جمشید، چغازنبیل و میدان نقش جهان اصفهان را در فهرست میراث فرهنگی جهان یونسکو به ثبت رساند.عدل بخشی از فیلمهای بجا مانده از دوران قاجار را از خطر نابودی نجات داد و آنها را برای مرمت و بازیافت به فرانسه برد. در تاریخ ۱۳ مهر ۱۳۸۸ دبیرکل یونسکو مدال فرهنگ جهانی یونسکو موسوم به پنج قاره را به شهریار عدل اهدا کرد. عدل همچنین از اعضای هیئت تحریریه مجله استودیا ایرانیکا بود که از ابتدای دهه ۷۰ میلادی در فرانسه منتشر میشود و دیگر اعضای تحریریه آن افرادی چون ژیلبر لازار، پل برنار، ژان کالمار، یان ریشار و فیلیپ ژینیو بودند.
شهریار عدل در ۳۱ خرداد ۱۳۹۴ به دلیل ایست قلبی در شهر پاریس درگذشت. در ابتدا مقرر بود که پیکرش پس از انتقال به تهران، در قطعه نامآوران بهشت زهرا به خاک سپرده شود.ولی در روز یکشنبه ۷ تیر ۱۳۹۴ در مراسم تشییع جنازه وی که در محوطه موزه ملی ایران صورت گرفت، کامران عدل برادر شهریار عدل اعلام کرد که با توجه به اینکه هنوز موافقت نشدهاست که پیکر شهریار عدل در محوطهای باستانی دفن شود، پیکر او به صورت امانت در بهشت زهرا نگهداری میشود.
6.سیفالله کامبخشفرد

سیفالله کامبخشفرد (زاده ۱۳۰۸ تهران – درگذشته ۱۳۸۹ تهران) باستانشناس و رئیس پیشین موزه ایران باستان بود.
زندگینامه سیف الله کامبخش فرد
سیفالله کامبخش فرد در سال ۱۳۰۸ در تهران به دنیا آمد و پس از پایان تحصیلاتش در رشته باستانشناسی در دانشگاه تهران، در مراکز مختلف باستانشناسی از جمله موزه ایران باستان و مؤسسه باستانشناسی دانشگاه تهران مشغول کار شد. کامبخش به مدت ۷ سال در مؤسسه باستانشناسی دانشگاه تهران فعالیت داشت و در سال ۱۳۵۸ ریاست موزه ایران باستان را بر عهده گرفت و پس از آن تا زمان بازنشستگی از مشاغل اداری در سال ۱۳۶۵ به عنوان کارشناس در مرکز باستانشناسی ایران مشغول بود. عضویت در هیئت کاوشهای تپههای مارلیک،[۱] چراغعلی تپه در گیلان، محوطههای پیلا قلعه و بیجار و همچنین سرپرستی پژوهشهای باستانشناسی در نیشابور، تپههای قیطریه و محوطه آناهیتا در کنگاور از جمله فعالیتهای میدانی آقای کامبخش بوده است.
سیفالله کامبخش فرد استاد باستانشناسی ایران بود، «سفالگری نیشابوردر سدههای پنجم و ششم هجری»، «تهران سه هزار و دویست ساله بر اساس یافتههای باستانشناسی»، «معبد آناهیتا (کنگاور)»، «سفال و سفالگری در ایران از ابتدای نوسنگی تا دوره معاصر» و «آثار تاریخی ایران» آثار ارزشمند اوست. از مهمترین فعالیتهای علمی کامبخش فرد، معاونت و دستیاری در پایهگذاری و اداره مؤسسه باستانشناسی دانشگاه تهران، است. کامبخش از سال ۱۳۳۹ عضو بخش پیش از تاریخ موزه ایران باستان بود. در سال ۱۳۴۴ نیز ریاست آرشیو فنی موزه را بر عهده گرفت. از کامبخش فرد مقالات علمی فراوانی به جای مانده است. شماری از این مقالات که در مجلههای «بررسیهای تاریخی»، «هنر و مردم»، «فرهنگ و معماری ایران»، «باستانشناسی و هنر ایران» و «باستان پژوهی» چاپ شدهاند، عبارتند از آثار و بقایای دهکدههای پارتی، بررسیهای باستانشناسی در آذرشهر مراغه، پدیده فرهنگی سفال خاکستری رنگ، سفالگری نیشابور در عهد سلجوقیان، سنگ نبشتههای اورارتویی و پهلوی ساسانی در آذربایجان، قیطریه مرکز تمدن سه هزار ساله.
گورستان باستانی قیطریه
یادمانی که سال ۱۳۴۸ (خورشیدی) از دل زمین بیرون آمد. سیفالله کامبخش فرد، باستانشناسی بود که به کاوش در این منطقه پرداخت و جامعه تهران شناسان و باستانشناسی را متحیر کرد؛[۵] چراکه از تپه قیطریه با حفاری در حدود ۸۰۰۰ متر مربع به ۳۵۰ گور باستانی، تدفینهای یکنفره و دو نفره و مقادیر فراوانی اشیاء فرهنگی به دست آمد. گورستان قیطریه یکی از سندهای بسیار مهم از روش تدفین در دوره عصر آهن است. به گفته باستان شناسان، بیشتر تدفینها به شیوه جنینی یا خوابیده به پهلو با دست و پاهای جمع شده صورت گرفته است. کامبخش فرد کتابی را در مورد یافتههای قیطریه منتشر کرده است.بر اساس این یافتهها نزدیک به ۵۰۰۰ شی سالم برنزی و سفالی به دست آمد که مشخصه بارز آن سفال نوع خاکستری بود. وجود اشیاء در کنار اجساد مردگان قیطریه نشان میدهد که ساکنان تهران در ۱۲۰۰ سال پیش از میلاد به زندگی پس از مرگ اعتقاد داشتهاند.
گورستان تاریخی قیطریه پس از منطقه باستانی ری دومین کشف بزرگ باستانشناسی در تهران بهشمار میرود.
کاوشهای علمی قیطریه نظر کارگردان بزرگ پرویز کیمیاوی را جلب نمود و وی فیلم تپههای قیطریه را در سال ۱۹۶۹ برای تلویزیون ملی سابق تهیه نمود.
فعالیتهای میدانی
۱۳۳۹ عضو هیئت کاوشهای مهران آباد ساوه به سرپرستی مشترک دکتر نگهبان و دکتر کایلریا نگ از کانادا.
۱۳۴۰ عضو فعال اولین هیئت باستان شناسان ایرانی در کوهپایههای گیلان شرقی (املش) به ریاست دکتر محسن مقدم.
۱۳۴۰ سرپرست هیئت بررسیهای باستانشناسی درههای سیاهرود و سفید رود دحمت آباد رودبار، رشی، چلگاسر، دشت ویل، سندس، دفراز و چراغعلی تپه مارلیک.
۱۳۴۰ کاوشگر ارشد و معاون هیئت کاوشهای مارلیک به سرپرستی دکتر نگهبان.
۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ کاوشگر ارشد و معاون دکتر نگهبان در فعالیتهای باستانشناسی پیلاقعه، زینب بیجار، رود بیجار، علی کرم باغ، کلایه رحمت آباد رود بار گیلان.
۱۳۴۳ سرپرست هیئت علمی کاوشهای باستانشناسی نیشابور (کورههای سفالگری دوره سلجوقی).
۱۳۴۴ سرپرست هیئت علمی کاوشهای هفت تپه خوزستان.
۱۳۴۴ سرپرست هیئت بررسیهای باستانشناسی در گرمی مغان.
۱۳۴۷ سر پرست هیئت کاوشهای باستانشناسی در تپههای قیطریه.
۱۳۴۷ سر پرست کاوشهای باستانشناسی در قصبه و محوطه معروف به آناهیتا کنگاور (کاوش آرفالیش).
۱۳۴۸ سر پرست هیئت کاوشهای باستانشناسی در تپههای قیطریه.
۱۳۴۸ تا ۱۳۵۶ سرپرست و مجری طرح کاوشهای باستانشناسی و بازسازی معبد آناهیتای کنگاور.
۱۳۴۸ سرپرست کاوش در گور خمرهای کوهپایههای پرو.
۱۳۵۲ تا ۱۳۵۵ سر پرست هیئت کاوش و بازسازی طاق گرا.
۱۳۵۲ تا ۱۳۵۶ بهطور همزمان سرپرست بررسی و چگونگی حفاظت و مرمت ابنیه تاریخی منطقه غرب ایران (بیستون ـ تاق بستان).
۱۳۶۴ سر پرست بررسی، شناسایی، نقشهبرداری، تعیین حریم وگلخانه زنی در دره شهر ایلام.
۱۳۶۲ سرپرست کاوش در کورههای ۳۲۰۰ ساله سفالهای خاکستری رنگ تپههای کهریزک ری.
۱۳۷۶ و ۱۳۷۷ بررسیهای باستانشناسی (مجموعاً طی بیست روز) در جزیره قشم با هماهنگی میراث فرهنگی و منطقه آزاد قشم.
7.مسعود آذرنوش

مسعود آذرنوش باستان شناس ایرانی (متولد ۱۳۲۴کرمانشاه – وفات ۱۳۸۷ تهران) است.
او از استادان و پژوهشگران سرشناس باستانشناسی ایران است. وی دانشآموختهٔ کارشناسی ارشد در رشته باستانشناسی و تاریخ هنر از دانشگاه تهران است. در سال ۱۳۵۲ از این دانشگاه فارغالتحصیل شد و در سال ۱۳۶۸ از دانشگاه کالیفرنیا دکترای باستانشناسی گرفت. دکتر مسعود آذرنوش روز پنجشنبه ۷ آذرماه ۱۳۸۷ در پی بازگشت از مأموریت همدان بر اثر حمله قلبی درگذشت.
وی در زمان ریاست خود در پژوهشکده باستانشناسی تغییرات اساسی انجام داد که باعث پیشرفت و بهبود باستانشناسی کشور ایران شدهاست. وی برای نسل جوان باستانشناسان امکان ورود به تشکیلات باستانشناسی را ایجاد کرد و در سایه حمایتهای او بود که پژوهشهای جدیدی خصوصاً در زمینه پیش از تاریخ در ایران شکل گرفت.
یکی از اقدامات مهم او ایجاد کتابخانه تخصصی در پژوهشکده باستانشناسی است. دکتر آذرنوش از پژوهشهای میانرشتهای بسیار حمایت کرد. وی همچنین امکان فعالیتهای گسترده باستانشناسان خارجی را در غالب هیاتهای مشترک در ایران فراهم کرد که علاوه بر نتایج علمی، منجر به آموزش باستانشناسان جوان ایرانی شدند.
فعالیتها و تالیفات
- رئیس پژوهشکده باستانشناسی پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران از سال۱۳۷۹ تا ۱۳۸۵
- تألیف کتاب The sasanian Manor House at Hajiabad، Iran. دانشگاه تورین _ ۱۹۹۴
- مشاور پژوهشگاه باستانشناسی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایران تا قبل از فوت در آذر ۱۳۸۷.
- انتشار دهها مقاله باستانشناسی در نشریات تخصصی داخلی و خارجی به زبانهای فارسی، انگلیسی و فرانسه (۱۳۸۲-۱۳۵۳)
8.صادق ملک شهمیرزادی

صادق ملک شهمیرزادی (زاده ۱ آذر ۱۳۱۹ در شهمیرزاد – درگذشته ۲۱ مهر ۱۳۹۹ در تهران) از باستانشناسان بهنام ایرانی بود که در مدیریت کاوشهای تپه سیلک نقش مهمی داشت.
او در تیر سال ۱۳۴۹ با رتبه استادیاری در دانشگاه تهران استخدام شد و در بهمن ۱۳۷۹ پس از ۳۰ سال با رتبه استادیاری بازنشسته شد. وی در ۲۱ مهر ۱۳۹۹ در آستانه ۸۰ سالگی و ۲۰ سال پس از بازنشستگی درگذشت.
زندگینامه صادق ملک شهمیرزادی
صادق ملک شهمیرزادی تحصیلات خود را تا مقطع کارشناسی در رشته باستانشناسی در دانشگاه تهران به پایان رساند. وی با عزیمت به آمریکا موفق به گرفتن کارشناسی ارشد در گرایش باستانشناسی ایران پیش از تاریخ و میانرودان از مؤسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو شد. او دکترای انسانشناسی خود را نیز با گرایش پیشاتاریخ از دانشگاه پنسیلوانیا دریافت کرد. وی علاوه بر شرکت و سرپرستی کاوشهای میدانی از جمله تپه سیلک، نوشتههای بسیاری نیز عرضه کردهاست.
کاوش ها
ملک شهمیرزادی سرپرستی کاوشهای بسیاری در محوطههای سگزآباد، زاغه، پوئینک ورامین، آقتپه استان گلستان را برعهده داشت. بعد از بازنشستگی، در سال ۱۳۸۰ از سوی سازمان میراث فرهنگی کشور، مأمور کاوش در سیلک به مدت ۵ سال (تا سال ۱۳۸۵) شد و در ابتدای امر اقدام به دعوت از عباس اعتماد فینی، دستیار سابق گریشمن برای همکاری نمود. او هر ساله گزارش کاوش های سیلک را در مجلدی به وسیله انتشارات پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری منتشر میکرد. مهمترین دستاورد او در این کاوشها، کشف زیگورات (نیایشگاه) سیلک است. محوطهای که رومن گیرشمن موفق به کشف آن نشده بود.
کارهای آموزشی
صادق ملک شهمیرزادی در مدت سی سال کار آموزشی در گروه باستانشناسی دانشگاه تهران، به تدریس دروس کاوش در محل، طبقهبندی سفال و اشیا، طراحی فنی و نقشهبرداری و عکاسی، بررسی آثار باستانی، سمینار و ترتیب نمایشگاه، تهیه گزارش مشروح، باستانشناسی و هنر مصر باستان، آشنایی با باستانشناسی، مبانی باستانشناسی فرهنگی، باستانشناسی پیش از تاریخ میانرودان، باستانشناسی پیش از تاریخ ایران، باستانشناسی آسیای باختری و مصر (این واحد درسی را در دانشگاههای خارج از کشور ارائه کرد)، باستان و فرهنگ ایران باستان (این عنوان درسی رادر دانشگاه هلسینکی ارائه کرد) پرداخت.
ملک شهمیرزادی در زمینه انتشارات پژوهشی و آموزشی باستانشناسی بسیار فعال بود. از وی دهها کتاب و مقاله به زبانهای فارسی و انگلیسی بهجای ماندهاست. از جمله نوشتههای موفق ملک، کتاب ایران در پیش از تاریخ: باستانشناسی ایران از آغاز تا سپیدهدم شهرنشینی و همچنین واژهنامه باستانشناسی است که از منابع رشته باستانشناسی در دانشگاههای ایران محسوب میشوند. آخرین کتاب او درباره فرهنگ کاسپیها از سوی موزه ملی ایران و پژوهشگاه میراث فرهنگی منتشر شد.
آثار تالیفی مستقل و نیمهمستقل
- مبانی باستانشناسی ایران، بینالنهرین، مصر، نشر مارلیک
- ایران در پیش از تاریخ: باستانشناسی ایران از آغاز تا سپیدهدم شهرنشینی، نشر سبحان نور
- بینالنهرین در دوران پیش از تاریخ: از پیدایش تا دوران آغاز ادبیات، نشر سبحان نور
- آق تپه، با همکاری جبرئیل نوکنده، نشر سازمان میراث فرهنگی کشور
- مسئله ظروف تزیینی زرین و سیمین فرهنگ کاسپی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
- واژه نامه باستانشناسی: انگلیسی – فارسی و فارسی – انگلیسی، مرکز نشر دانشگاهی
- اطلس باستانشناسی ایران (از آغاز تا پایان دوره یکجانشینی و استقرار در روستاها)، نشر سمت
- English for students of archaeology، با همکاری پرویز بیرجندی، نشر سمت
- سفال دوره نوسنگی در فلات مرکزی ایران، نشر سمت
- گفتارهایی در باستانشناسی ایران: مجموعه مقالات پژوهشی و تخصصی، نشر سمت
- جستارهایی در باستانشناسی، نشر مدید
پژوهشها درباره سیلک
- زیگورات سیلک: گزارش فصل اول طرح بازنگری سیلک، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
- نقرهکاران سیلک: گزارش فصل دوم طرح بازنگری سیلک، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
- سفالگران سیلک: گزارش فصل سوم طرح بازنگری سیلک، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
- صیادان سیلک: گزارش فصل چهارم طرح بازنگری سیلک، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
- سیلک، کهنترین روستای محصور ایران: گزارش نهایی طرح بازنگری سیلک، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
- روستائیان سیلک: مجموعه مقالات طرح بازنگری سیلک، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
آثار تالیفی گروهی
- باستانشناسی و هنر ایران: ۳۲ مقاله در بزرگداشت عزتالله نگهبان، همراه با عباس علیزاده و یوسف مجیدزاده، مرکز نشر دانشگاهی
- اطلس ملی ایران: تاریخ، به اهتمام محمد مدد و بهداد غضنفری، سازمان نقشهبرداری کشور
- تاریخ ایران باستان، همراه با محمود حریریان، ژاله آموزگار و نادر میرسعیدی، نشر سمت
- مفاخر میراث فرهنگی ایران: جشننامه دکتر صادق ملکشهمیرزادی، به کوشش مرتضی حصاری، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
ترجمهها
- باستانشناسی در آسیای مرکزی، گرگوار فرامکین، موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه
- تاریخ تمدنهای آسیای مرکزی، ۲ جلدی، یونسکو، موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه
- راههای ابریشم و ادویه: اکتشاف از طریق دریا، استرون رید، دفتر نشر فرهنگ اسلامی
- سیری در هنر ایران؛ از دوران پیش از تاریخ تا امروز، آرتور پوپ و فیلیس اکرمن، علمی و فرهنگی
9.یوسف مجیدزاده

یوسف مجیدزاده (زاده ۱۳۱۵ در تبریز) باستانشناس ایرانی است.
او تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در زادگاهش به اتمام رساند. در دانشگاه تهران در رشته باستانشناسی تحصیل کرد و پس از کسب مدرک لیسانس با رتبه اول در سال ۱۳۴۱ در سال ۱۳۴۴ با استفاده از بورس شاگرد اولها به شیکاگو، ایلینوی رفت و پایه فوقلیسانس و سپس دکترا را با رساله «باستانشناسی و گرایش پیش از تاریخ و تمدن بینالنهرین» تا سال ۱۳۵۵ گذراند. او در همان سال به ایران برگشت و با عنوان استادیار در گروه باستانشناسی و تاریخ هنر دانشگاه تهران مشغول تدریس شد و در سال ۱۳۵۶ به درجه دانشیاری رسید. او پس از پیروزی انقلاب اسلامی به مدت سه سال به سمت مدیریت گروه «باستانشناسی و تاریخ هنر» و عضو شورای انتخابات و ترفیعات دانشکده ادبیات دانشگاه تهران منصوب شد. دکتر مجیدزاده در سال ۱۳۶۷ خورشیدی بازنشسته شد. او از سال ۱۳۶۶ عضو شورای علمی «مجله باستانشناسی و تاریخ» مرکز نشر دانشگاهی است.
یوسف مجیدزاده پس از بازنشستگی در پاریس زندگی میکرد و با دعوت مسئولین سازمانهای مختلف از جمله سازمان میراث فرهنگی در اوایل دههٔ ۱۳۸۰ به ایران بازگشت تا ریاست عملیات حفاری و کاوشگری بسیار پیچیده منطقه باستانی تمدن جیرفت را به دست گیرد. او معتقد است که جیرفت «حلقه گمشده» تاریخ بشریت محسوب میشود.
مجیدزاده معتقد است تمدنی که آثارش در نزدیکی جیرفت یافت شده همان تمدن آراتا است.
کتابشناسی
- ۱۳۵۶ مقاله حفریات در تپه قبرستان-سگزآباد، ضمیمه شماره دوم نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران
- ۱۳۵۸ سرزمین آران، شماره سوم نشریه گروه باستانشناسی دانشگاه تهران با نام «کندوکاو»
- ۱۳۵۸ کهنترین بیان تصویری بر سفالی از تپه قبرستان، شماره سوم نشریه گروه باستانشناسی دانشگاه تهران با نام «کندوکاو»
- ۱۳۶۶ سنگ لاجورد و جاده بزرگ خراسان شماره دوم نشریه «باستانشناسی و تاریخ»
- ۱۳۶۶ فلز و فلزگری در ایران باستان، شماره ۱۳ نشریه «نامه فرهنگ ایران»
- ۱۳۶۷ بررسی چند منبع تاریخی اسماعیلیه از دیدگاه باستانشناسی، سال دوم نشریه «باستانشناسی و تاریخ»
- ۱۳۶۸ دوران مفرغ در ماوراءالنهر باستان، شماره دوم – سال سوم، نشریه «باستانشناسی و تاریخ»
- ۱۳۶۹ حفاریهای تپه قبرستان در دشت قزوین یک مرکز صنعتی در آغاز شهرنشینی در فلات مرکزی ایران. شماره اول سال چهارم، نشریه «باستانشناسی و تاریخ»
- ۱۳۶۹ غارتگران آثار تاریخی و فرهنگی. شماره اول سال یازدهم نشریه «نشر دانش»
- ۱۳۷۰ تاریخ و تمدن ایلام، مرکز نشر دانشگاهی
- ۱۳۷۲ نام خلیج فارس و باستانشناسان خارجی، شماره ۶ سال سیزدهم نشریه «نشر دانش»
- ۱۳۷۴ سلسله مقالههای روش کاوش در باستانشناسی، نشریه «باستانشناسی و تاریخ» بهترتیب در شمارههای پیاپی ۱۳ تا ۱۶
- ۱۳۸۲ جیرفت، کهنترین تمدن خاورمیانه
- The land of Aratta ۱۹۷۶، در Journal of Near Eastern Studies JNES شماره ۳۵ ص ۱۰۵ تا ۱۱۳
10.محمدرحیم صراف

محمدرحیم صراف باستانشناس ایرانی و دارای دکترای باستانشناسی از دانشگاه مونیخ آلمان در مؤسسهٔ باستانشناسی آسیای نزدیک و استاد دانشگاه تهران است. وی در ۲۳ آبان ۱۳۱۸ در شهر خوی به دنیا آمد. وی تحصیلات ابتدایی را در مدرسه سعدی تبریز آغاز کرد و تحصیلات خود را در مدرسه حافظ و دبیرستان دارالفنون تهران ادامه داد. وی در سال ۱۳۵۰ از سوی دولت ایران برای گذراندن تحصیلات عالی به آلمان اعزام شد و در سالهای ۵۶–۱۳۵۱ موفق به اخذ درجه دکترای باستانشناس از دانشگاه مونیخ آلمان در مؤسسهٔ باستانشناسی آسیای نزدیک شد. صراف پس از بازگشت به ایران و پایان تحصیل در آلمان، تحقیقات تخصصی را در مرکز باستانشناسی دنبال کرد و با تشکیل سازمان میراث فرهنگی به عنوان عضو هیئت علمی معاونت پژوهشی آن سازمان به فعالیتهای پژوهشی پرداخت.
تدریس و تألیفات
وی در زمینهٔ باستانشناسی «ایران و میانرودان» در دانشگاه تهران، دانشگاه تربیت مدرس و دانشگاه آزاد اسلامی به تدریس پرداخته است و همچنین مقالهها و کتابهای بسیاری در زمینهٔ باستانشناسی نوشته است که میتوان از کتاب «نقوش برجستهٔ ایلامی و مذهب قوم ایلام» یاد کرد. محمدرحیم صراف علاوه بر نگارش، ترجمهٔ کتابهایی مانند «سومر و اکد»، «هنر بینالنهرین باستان: هنر کلاسیک خاور نزدیک» را به فارسی ترجمه کرده است. او همچنین در کاوشهای باستانشناسی «بمپور»، «تل ابلیس»، «هفت تپه» و «بیشابور» شرکت داشته و سالها سرپرستی کاوشهای تپه هگمتانه را به دوش داشته است.
11.عباس علیزاده

عباس علیزاده باستانشناس اهل ایران است که در بسیاری از تپههای باستانی خوزستان و فارس کاوش کرده و هماکنون نیز در مؤسسهٔ خاورشناسی دانشگاه شیکاگو، باستانشناسی پیش از تاریخ ایران را تدریس میکند.
او در آغاز دههٔ ۱۹۷۰ در دانشگاه تهران مشغول به تحصیل در رشتهٔ روانشناسی بود، اما از آنجا که بیشتر همبازیهایش در تیم فوتبال، دانشجویان باستانشناسی بودند، او هم تغییر رشته داد. او در خلال یکی از بازدیدهای اخیرش از پایتخت باستانی تختجمشید گفت: «احساس زیادی نسبت به روانشناسی نداشتم. به نظرم فقط رمانتیک بود.» او تحصیلاتش را در دانشگاه تهران و سپس در دانشگاه شیکاگو ادامه داد و در سال ۱۹۸۷ میلادی، دکترای خود را از این دانشگاه اخذ کرد. او کاوشهای متعددی از جمله کاوشهای تپه چغامیش و چغابنوت را رهبری کردهاست.
علیزاده در عین حال کار سازماندهی مجموعه سفالینههای موزه ایران باستان را پذیرفتهاست. کیسههایی بزرگ از تکه سفال در زیرزمینی مرطوب نگهداری میشد و کارکنان موزه در شرف دور ریختن این توده بینظم و ترتیب بودند. اما علیزاده مانع این کار شد، و امروز این موزه میتواند به داشتن مجموعه قابلتوجهی از یک میلیون قطعه سفال به خود ببالد که با تلاش علیزاده بر اساس نوع و منطقه، طبقهبندی شده و در زیرزمینی که با بودجه دولت بازسازی شده نگهداری میشود. نیکلاس کوچوکوس، قومشناس دانشگاه شیکاگو، که به علیزاده در این کار کمک کردهاست میگوید: «بسیاری از سایتهایی که این سفالها در آنها پیدا شده اکنون اصلاً وجود ندارند. این مجموعه بینظیری است که ما تصور میکردیم از دست رفتهاست.»
کتابها
۱. مبانی نظری و عملی در باستانشناسی: با فصلهایی در زیستشناسی، تاریخ، و معرفتشناسی
۲. باستانشناسی و هنر ایران: ۳۲ مقاله در بزرگداشت عزتالله نگهبان
تئوری و عمل در باستانشناسی (با فصلهایی در زیستشناسی تحولی و معرفتشناسی)
الگوهای استقرار و فرهنگهای پیش از تاریخی دشت شوشان: بر اساس تحلیل مجموعهٔ حاصل از بررسی ف.ج.ل. گرملیزا
پیدایش انسان
سیستمهای استقراری و فرهنگهای باستانی دشت رامهرمز، جنوب غربی ایران (نتایج کاوش در تل گسر و بررسی منطقهای رامهرمز)
12.مهدی رهبر

مهدی رهبر از کارشناسان باستان شناسی دوران تاریخی پیش از اسلام ایران است. او در سمنان متولد شد؛ و در 1336ش از دانشسرای کشاورزی ساری با رتبه اول فارغ التحصیل شده و بعدها به تدریس در مدارس پرداخت. در سال 1348ش لیسانس باستان شناسی دانشگاه تهران را دریافت کرد و سپس برای ادامه تحصیلات فوق لیسانس در رشته هنر کلاسیک یونان به دانشگاه آتن رفت. رهبر از 1353 تحقیقات خود را در مرکز باستان شناسی ایران آغاز کرد و در مدت خدمت خود بیش از 29 فصل کاوش انجام داد که مهم ترین آنها عبارت اند از: آرامگاه ایلیمایید گلالک شوشتر، چغازنبیل و محوطه ساسانی بندیان در دره گز استان خراسان. از مهدی رهبر بیش از 52 مقاله و کتاب منتشر شده است.
13.علی اکبر سرافراز

علی اکبر سرفراز (زاده ۱۳۰۶ ملایر – درگذشته ٢٠ بهمن ١۴٠٢) باستانشناس و استاد دانشگاه تهران و عضو سازمان باستان شناسی ایران بود. در سال ۱۳۴۱، سرفراز یکی از اعضای تیمی بود که یک محوطه عصر آهن را در یانیق تپه، عینک استخوانی کاوش کردند. در این حفاری یک اثر مصنوعی ساخته شده از استخوان و شبیه به یک عینک که با جسد یک دختر مدفون شده بود، کشف شد.
او در ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ به ریاست موزه ایران باستان انتخاب شد و سپس از ۱۳۵۸ تا ۱۳۷۴ در دانشگاه تهران ، باستان شناسی تدریس کرد. او همچنین نزدیک به یک دهه مدیر گروه های باستان شناسی دانشگاه های تهران و تربیت مدرس بود.
کاوش ها
کاوشهای سرافراز در اَرگ عَلیشاه تبریز و تَنگ چوگان، درک ایرانشناسان را از دورههای ایلخانی و ساسانی دگرگون کرده است. مهمترین کاوشها و مطالعات سرافراز را میتوان ارگ علیشاه تبریز، تنگ چوگان، کاخ کوروش کبیر در بُرازجان، تخت سلیمان، جمعه مسجد اردبیل، رصدخانه مراغه و کتیبه خارک، که سند صیانت ایران بر خلیج فارس بوده است و همچنین مرمت و کاوش معبد آناهیتا بیشابور ، برشمرد. او دستکم ۱۶ کاوش علمی را سرپرستی کرده و حدود ۳۲ بررسی و گمانه زنی روی آثار باستانی داشته بود.
کتاب شناسی
- باستان شناسی و هنر دوران تاریخی- ماد، هخامنشی،اشکانی، ساسانی ( سرافراز و دیگران )
- تخت سلیمان
- راهنمای آثار باستانی جزیره خارک
- سکه های ایران
14.حسن طلایی

حسن طلایی مغانجوقی (زاده ۱۳۲۸ – درگذشته ۱۵ مهر ۱۳۹۹) باستانشناس ایرانی، عضو بازنشسته هیئت علمی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران و رئیس سابق مؤسسه باستانشناسی دانشگاه تهران بود.
حسن طلایی مغانجوقی، کارشناسی باستانشناسی را در دانشگاه تهران و تحصیلات تکمیلی خود را در دانشگاه منچستر در سال ۱۳۶۳ با رسالهای تحت عنوان “عصر آهن ایران بر اساس یافتههای باستانشناسی محوطه باستانی هفتوان تپه در شمال غرب ایران ” گذرانده بود.
سوابق علمی و اجرایی
- استاد تمام گروه باستانشناسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران (تا ۱۳۹۸)
- سرپرست مؤسسه باستانشناسی دانشگاه تهران (۱۳۷۸)
- سرپرست مؤسسه باستانشناسی دانشگاه تهران (۱۳۷۴)
- استادیار دانشگاه تهران (۱۳۷۱)
- استادیار دانشگاه تبریز (۱۳۷۰)
- کارشناس مرکز باستانشناسی ایران (۱۳۵۴)
تألیفات
- طلایی دارای بیش از نه مورد مقاله چاپ شده در مجلات خارجی
- بیش از هفت مورد مقاله ارائه شده در همایشها
- بیش از نه مورد سخنرانیها در کنگرههای داخلی و خارجی
- ده مورد طرحهای تحقیقاتی به پایان رسیده:
- مطالعه بررسی و معرفی اشیاء فلزی سرخدم لری
- تحلیل ساختار نقوش سفالهای چشمه علی وسیلک III
- ساخت معبد منقوش زاغه (محل اجرا مؤسسه باستانشناسی)
- بانک سفال ایران (طرح ملی) محل اجرا مؤسسه باستانشناسی
- تألیفات:
- باستانشناسی و هنر ایران در هزاره اول ق. م
- عصر مفرغ ایران
- هشت هزار سال سفال ایران
- عصر آهن ایران
- مس سنگی ایران
- شناخت مهر و تابلت از آغاز تا صدر اسلام
15.کامیار عبدی

کامیار عبدی (متولد ۱۳۴۸ در تبریز) انسانشناس ایرانی و عضو هیأت علمی گروه باستانشناسی دانشگاه شهید بهشتی است. او فارغالتحصیل کارشناسی و کارشناسی ارشد باستانشناسی از دانشگاه تهران، کارشناسی ارشد زبانها و تمدنهای باستانی خاور نزدیک از موسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو (با نام فعلی موسسه مطالعه فرهنگهای باستانی غرب آسیا و شمال آفریقا) و دکترای انسانشناسی با گرایش باستانشناسی از دانشگاه میشیگان (تحت نظر هنری تی. رایت) است. او پیش از پیوستن به دانشگاه شهید بهشتی، در دانشگاههای متعددی در ایران و ایالات متحده آمریکا از جمله کالج دارتموث، دانشگاه هاروارد، دانشگاه کالیفرنیا، ارواین، دانشگاه شیراز، دانشگاه تربیت مدرس و دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران تدریس کرده و دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی بوده است. عبدی علاوه بر سردبیری یا ویراستاری علمی شمار زیادی از مقالات در نشریات داخلی و بینالمللی و نیز دریافت کمکهزینههای پژوهشی متعدد (از جمله از انجمن جغرافیای ملی آمریکا)، سابقه مدیریت بر موسسه مطالعات ایران در آمریکا، عضویت در گروه واژهگزینی باستانشناسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی و شماری از شوراهای تخصصی این حوزه را در کارنامه خود دارد.
از وی در نشریات بینالمللی و داخلی، مقالات متعددی منتشر شده که در روشن ساختن برخی از سوالات باستانشناسی دوره مس و سنگ و آغاز تاریخی ایران مؤثر بودهاند. وی همچنین تاکنون چند کتاب منتشر ساخته و در سالهای اخیر، به ترجمه کتابهای بهروز جهان در انسانشناسی، باستانشناسی و تاریخ (عمدتا در انتشارات ندای تاریخ) و برگزاری دورهها و کارگاههای آموزشی جهت آشنایی افکار عمومی با حوزههای تخصصی خود همت گمارده. وی به مدت چندین سال به کاوش و بررسی در دشت اسلامآباد (کرمانشاه) پرداخت که به کشف دندان شیری یک کودک نئاندرتال از محوطه وزمه انجامید. وی همچنین در خوزستان، فارس، ایلام و چند نقطه دیگر در ایران و ترکیه نیز کاوشهایی داشته و در موزه بریتانیا به پژوهش مشغول بوده است. او در جدیدترین فعالیت میدانی خود در سال ۱۴۰۲، تعیین عرصه و حریم محوطه گودینتپه کنگاور را برعهده داشت.
علایق پژوهشی او علاوه بر تاریخ هخامنشی و ایلامیان، تحولات حد فاصل آغاز روستانشینی و تولید مواد غذایی و تغییرات اجتماعی و اقتصادی مرتبط به آن (حدود ۸ هزار سال پیش از میلاد) تا ظهور قدرتهای سیاسی در اوایل دوره مسسنگی (تمرکز بر حدود ۳۵۰۰ قبل از میلاد) است. تشکیل امپراتوریها از هزاره اول پیش از میلاد تا ظهور اسلام در قرن هفتم میلادی از دیگر اهداف مطالعاتی وی است.

















ارسال دیدگاه