مجله اینترنتی باستان شناس : بینالنهرین باستان، خانه اقوام مختلف با ریشه ها، فرهنگ ها و زبان های مختلف بود. در طول دو هزار سال، تمدنهایی مانند سومریها، بابلیها، آشوریها و ایلامیها زیگوراتهای چشمگیری را در قلب شهرهای خود ساختند.
زیگورات های بین النهرینی چه هدفی داشتند که برای بسیاری از فرهنگ ها مهم بودند؟ این سازههای سر به فلک کشیده چیزی بیش از خانههایی برای خدایان بودند. آنها نقاط کانونی حیاتی برای فعالیت های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی بودند. اهمیت زیگورات های بین النهرین فراتر از عبادت مذهبی بود و نقشی اساسی در شکل دادن به زندگی روزمره و تعاملات مردم در این جوامع باستانی داشت.
نزدیک تر شدن به خدایان

کلمه امروزی زیگورات از کلمه اکدی باستانی ziggarratu گرفته شده است که به معنای “برج معبد” است. این کلمه اکنون به کل مجموعه معبد اشاره دارد. اگرچه این اصطلاح اکدی است، اما زیگورات ها اولین بار توسط سومری ها در هزاره سوم قبل از میلاد ساخته شد.
زیگورات ها برای بین النهرینی ها اهمیت زیادی داشتند و به عنوان نمادهای قدرتمند اعتقادات مذهبی آنها عمل می کردند. امروزه محققان این نظریه را مطرح میکنند که این سازههای سر به فلک کشیده برای انعکاس کوههای مقدسی بودهاند که تصور میشود خدایان را در خود جای دادهاند. هر زیگورات به طور معمول به خدای حامی شهر اختصاص داده شده بود، که مظهر جوهر معنوی جامعه است.
مردم بین النهرین زیگورات های خود را نام گذاری می کردند و دانشمندان امروزی از طریق همین نام ها این نماد را تعیین کرده اند. به عنوان مثال، زیگورات خدای انلیل در شهر نیپور بهعنوان «خانه کوه»، «کوه طوفان» و «پیوند بین بهشت و زمین» شناخته میشد.
اما در حالی که زیگورات ها شمایل نگاری مذهبی مهمی را منتقل می کردند، اهداف عملی مهمی نیز داشتند.
هدف زیگورات ها

برای درک اینکه چرا زیگورات ها در طول زمان و فرهنگ ها دوام آورده اند، مهم است که هدف آن ها را درک کنیم. برای شهرهایی که زیگورات داشتند، این سازه به عنوان نقطه کانونی برای فعالیت شهر عمل می کرد.
زیگوراتها عمدتاً بهعنوان اقامتگاههای الهی ساخته میشدند که به خدای حامی شهر اختصاص داشتند و به عنوان نقطه کانونی پرستش آنها عمل میکردند. این سازههای بلند که در قلب شهر قرار گرفتهاند، مرکز مجموعههای پیچیده معابد را تشکیل میدادند. در داخل زیگورات معمولاً مجسمهای مقدس به نمایندگی از خدا وجود داشت که تصور میشود تجسم حضور فیزیکی آنها بر روی زمین است.
برای مثال، خدای مردوک با شهر بابل در ارتباط بود. با گسترش آیین های مذهبی مردوک، آن ها یک مجموعه معبد و زیگورات نیز ساختند و بابل مردوک را به مرکز پرستش تبدیل کردند. عموم مردم تنها اجازه دسترسی به مجموعه معبد بیرونی را داشتند. تنها کاهنان بلندمرتبه می توانستند از بالای سازه دیدن کنند.

زیگورات ها نه تنها به عنوان نقطه کانونی یک فرقه خاص، بلکه به عنوان مرکز فعالیت های مختلف غیر مذهبی نیز عمل می کردند. در خاور نزدیک باستان، دین عمیقاً در هر جنبه ای از جامعه ریشه دوانده بود. کاهنان در خاور نزدیک باستان تحصیلکرده ترین اعضای جامعه بودند. که به عنوان پزشک، دانشمند، مورخ و کاتب نقش داشتند. مجموعه معابد بین النهرین به عنوان مراکزی برای آموزش کاتبان و مشاهدات نجومی مورد استفاده قرار می گرفت.
زیگورات ها اهداف سیاسی نیز داشتند. پادشاهان جدید اغلب پروژه های ساختمانی بلندپروازانه ای را برای مشروعیت بخشیدن به حکومت خود آغاز می کردند، به خصوص اگر اولین پادشاه یک سلسله جدید بودند. ساخت زیگورات جدید علاوه بر کسب پیروزی تبلیغاتی، می توانست انسجام اجتماعی ایجاد کند.
کارگران زیگورات – هم ماهر و هم غیر ماهر – در سیستمی بنام سخره شکلی از کار اجباری بدون مزد (بیگاری) انتخاب می شدند. اگرچه کارگران حق انتخاب کمی در این زمینه داشتند، اما به آن ها و خانواده هایشان غرامت پرداخت می شد. اکثریت قریب به اتفاق مردم آن زمان به خدایی که زیگورات برای او ساخته می شد احترام می گذاشتند و کارگران از دیدن نتیجه نهایی کارشان بسیار به خود می بالیدند.
فعالیت ساختمانی نیز یک نعمت اقتصادی برای شهر بود، چرا که به هزاران کارگر نیاز بود. در نهایت، اگر شاه جدید بی ثباتی سیاسی را به ارث می برد، ساخت زیگورات می توانست روش خوبی برای دور کردن ذهن مردم از مشکلاتشان باشد.
ساخت زیگورات

اگرچه هیچ “راهنمای ساخت زیگورات” موجود نیست، باستان شناسان مدرن به طور منطقی مطمئن هستند که می توانند روش های مورد استفاده را بازسازی کنند. برخلاف اهرام مصر که از سنگ ساخته می شدند، زیگورات ها از خاک رس و گل ساخته می شدند که منجر به نابودی آن ها توسط عناصر در طول قرن ها شد. دلیل اینکه بین النهرینی ها کم تر از مواد پایدار برای ساخت زیگورات ها استفاده می کردند ، صرفا کمبود سنگ در منطقه بود.
بینالنهرینیها با مردمی که منابع سنگی فراوانی داشتند، مسیرهای تجاری طولانی مدت داشتند که بر تکنیکهای زیگوراتسازی آنها تأثیر گذاشت. بین النهرینی ها ترجیح دادند برای نیازهای ساختمانی خود از خشت و آجر گلی استفاده کنند. این تصمیم احتمالاً به دلیل این واقعیت بود که ساخت با سنگ به نیروی کار دستی و کارگران ماهر بیشتری نیاز داشت.
اگرچه ساخت یک زیگورات متوسط نسبت به ساخت یک هرم متوسط پادشاهی قدیم کار کمتری داشت، اما همچنان یک کار عظیم بود. هزاران کارگر برای کار بر روی یک زیگورات فراخوانده می شدند و تکمیل هر پروژه چندین سال طول می کشید. در میان کارگران مهندسان ماهر و کارگران غیر ماهر بودند که آجرها را حمل و بلند می کردند.
زیگورات ها شگفتی های معماری چشمگیر بودند که با ساختار محکم آنها، متشکل از یک هسته داخلی و حداقل یک لایه آجر بیرونی مشخص می شدند. هسته داخلی معمولاً از مواد خشک شده در آفتاب ساخته می شد، در حالی که آجرهای بیرونی برای اطمینان از دوام پخته می شدند. فرآیند پخت به تنهایی مستلزم سرمایهگذاری قابل توجهی در زمان و منابع بود و مهارتهای مهندسی پیشرفته تمدنهای باستانی را که این سازههای تاریخی را ساختند، برجسته میکرد.
اولین زیگورات

زیگورات بزرگ اور به طور گسترده ای به عنوان مدل اصلی برای همه زیگورات های بعدی در نظر گرفته شد. این بنای باشکوه به دستور اورنامو ، فرمانروای اور و بنیانگذار سومین دودمان پادشاهی اور در جنوب میانرودان ساخته شده است. اور-نامو از سال 2112 تا 2095 قبل از میلاد، در سدههای بیست و دوم و بیست و یکم پیش از میلاد سلطنت کرد. بخشی از این زیگورات بزرگ بازسازی شده و تا به امروز پابرجاست.
ساختمان زیگورات اولیه به شهرهای سومری جنوبی نیپور، اوروک، اور و اریدو محدود می شد. اما هنگامی که قدرت سیاسی بین النهرین در اوایل هزاره دوم پیش از میلاد به منطقه بین النهرین مرکزی بابل منتقل شد، ساخت زیگورات نیز آغاز شد.

زیگورات بابلی، عیلامی و آشوری

در طول سلطنت سلسله اول پادشاهان آموری بابل (حدود 1894-1595 ق.م)، توسعه قابل توجهی از پروژه های ساختمانی در سراسر بابل و بین النهرین مرکزی وجود داشت. پادشاهان آموری با الهام از عظمت زیگوراتهای سومری در جنوب، تصمیم گرفتند با ساختن زیگوراتها در شهرهای کلیدی مانند کیش، بابل، بورسیپا و سیپار از طرح آنها الگوبرداری کنند.
کاسی ها که تقریباً از سال 1374 تا 1155 قبل از میلاد بر بابل سلطنت کردند، به عنوان سلسله مسلط در منطقه جانشین آموری ها شدند. آنها تا حد زیادی از مفاهیم مذهبی و معماری که توسط پیشینیان خود ایجاد شده بود پذیرفتند. با این حال، برخلاف پروژههای بلندپروازانه ساختمانی زیگورات آموری ها، کاسی ها فقط یک زیگورات در شهر دور-کوریگالزو برپا کردند. این لزوماً به این معنی نیست که کاسیها تحت تأثیر زیگوراتها قرار نگرفتهاند، فقط به این معناست که وقتی کاسیتها به قدرت رسیدند، سازههای فراوانی در بابل وجود داشت.

در اواخر هزاره دوم پیش از میلاد، زیگورات ها چنان مهم شده بودند که توسط آشوری ها در شمال بین النهرین و ایلامی ها پذیرفته شدند.
عیلامی ها درست در شرق بین النهرین در منطقه ایلام، در جنوب غربی ایران امروزی زندگی می کردند. اگرچه ایلامی ها بسیاری از خدایان پانتئون سومری-اکدی-بابلی را پذیرفتند، اما بسیاری از خدایان خود را نیز حفظ کردند. از مهم ترین خدایان ایلامی می توان به ناپیریشا، خدای اولیه، و اینشوشیناک، خدای حامی شهر پایتخت ایلامی، شوش اشاره کرد.
پادشاه عیلامی اونتاش-ناپیریشا (حدود 1340-1300 پ. در مرکز شهر یک مجموعه معبد عظیم و در مرکز این مجموعه یکی از چشمگیرترین زیگورات های جهان باستان را بنا کرد. زیگورات چغازنبیل که یکی از بهترین نمونه های حفظ شده زیگورات است، از میلیون ها آجر پخته شده در چند ردیف ساخته شده است.

آشوری ها در زمان پادشاهی آشور-ناصیر-پال دوم (حکومت 853-859 ق.م) بیشتر خاور نزدیک را فتح کردند. اگرچه آشورناصیرپال برای مدت طولانی سلطنت نکرد، اما بسیاری از ویژگیهای فرهنگی سلسله نئوآسوری، از جمله ساختوسازهای گسترده زیگورات را ایجاد کرد. آشوری ها در بسیاری از شهرهای خود، از جمله آشور، دور شروکین، کلهو/نمرود و کار-توکلتی-نینورتا زیگورات ساختند.
مورخ یونانی و ژنرال نظامی گزنفون به بقایای زیگورات آشور-ناصیر-پال دوم در خالو/نمرود هنگام بازدید از این مکان در سال 399 قبل از میلاد اشاره کرد. او نوشت: “در نزدیکی شهر، هرمی از سنگ وجود داشت که 30 متر عرض و 60 متر ارتفاع داشت.”
“سنگ” مورد اشاره گزنفون احتمالاً بلوک های آجری پخته بود که عمر طولانی تری نسبت به بلوک های گلی داشت. با این اوصاف، ابعادی که او به آن اشاره کرد به این معنی است که زمانی این یک زیگورات بسیار چشمگیر بوده است.
آشوریها احتمالاً از همان روشهای ساخت و ساز مردمان پیشین پیروی میکردند، اما یک ویژگی قابل توجه به زیگوراتهای خود اضافه کردند. زیگوراتهای آشوری ظاهراً بدون پلکان ساخته شدهاند و در عوض مستقیماً به کاخهای سلطنتی متصل بودهاند. این تغییر در معماری همزمان با اهمیت روزافزون پادشاه آشور بود.
پادشاه آشور، مانند همه پادشاهان بین النهرین، کاهن اعظم دین خود بود و در دوران سلسله نوآشوری، وظایف آیینی پادشاه اهمیت بیشتری یافت و بر اهمیت سیاسی زیگورات افزود.
برج بابل

در حالی که ممکن است هیچ بقایای فیزیکی از زیگورات پایانی که در این مقاله مورد بحث قرار گرفته است وجود نداشته باشد، اهمیت تاریخی آن را نمی توان دست کم گرفت. اعتقاد بر این است که زیگورات مورد بحث که به نام زیگورات اتمنانکی یا “خانه مرز بین آسمان و زمین” شناخته می شود، تأثیر عمیقی بر تاریخ داشته است.
زیگورات اتمنانکی در زمان پادشاهی افسانه ای نبوکدنصر دوم (604-562 پ. اتمنانکی که به خدای حامی بابل، مردوک، تقدیم شده بود،هرودوت، مورخ یونانی قرن پنجم میلادی، با اشاره به خدای حامی بابل، مردوک، زیگورات را “دو فرسخ در هر طرف” و “یک فرسخ در هر طرف” توصیف کرده است. زیگورات ها به وضوح بر هرودوت و همچنین بر یهودیان تاثیر گذاشتند.
هنگامی که نبوکدنصر دوم دستور محاصره و نابودی اورشلیم را در سال 597 قبل از میلاد داد، طبق منابع کتاب مقدس و بابلی، بسیاری از یهودیان در بابل به اسارت درآمدند. در این دوران اسارت بود که بسیاری از کتابهای عهد عتیق گردآوری شد، بنابراین به احتمال زیاد آن دانشمندان یهودی روزانه زیگورات اتمنانکی را می دیدند.
بسیاری از محققان معاصر بر این باورند که برج بابل توصیف شده در سفر پیدایش 11:1-9 از زیگورات اتمنانکی الهام گرفته شده است. این شگفتی معماری در زمان های قدیم ذهن مردم را مجذوب خود می کرد و برای نسل های بعدی منبعی از شیفتگی باقی می ماند. پس از آن، هنرمندان تلاش کردند تا برج بابل را به اشکال مختلف بیان هنری به تصویر بکشند.

















ارسال دیدگاه