کتیبه بیستون ، سنگ نوشته ای است که بر روی صخره کوه بیستون (که گفته می شود در قدیم به معنای «محل سکونت خدایان» بوده است) واقع شده است. این کتیبه به سه زبان نوشته شده و با نقش برجسته سنگی بزرگی همراه است.
مجله اینترنتی باستان شناس : کتیبه بیستون برای رشته آشورشناسی حکم سنگ روزتا برای مصرشناسی را دارد . جدای از کمک به رمزگشایی خط میخی، اهمیت دیگر کتیبه بیستون از این جهت است که تنها متن تاریخی شناخته شده ای است که توسط هخامنشیان ایجاد شده و یک رویداد تاریخی خاص را مستند می کند.
کوه بیستون: کتیبه باستانی صخره ای
سنگنوشته یا کتیبه بیستون بزرگترین سنگنوشتهٔ جهان، نخستین متن شناخته شدهٔ ایرانی و از آثار دودمان هخامنشیان (۵۲۰ پ. م) واقع در شهر بیستون از توابع شهر کرمانشاه در سی کیلومتری این شهر بر دامنه کوه بیستون است. سنگنوشته بیستون یکی از مهمترین و مشهورترین سندهای تاریخ جهان و مهمترین متن تاریخی در زمان هخامنشیان است. که شرح پیروزی داریوش بزرگ را بر گئومات مغ و به بند کشیدن یاغیان را نشان میدهد.
سنگنوشته بیستون از آنجایی که در ۳ نسخه مشابه (هممعنی) به زبان ایلامی، زبان اکدی و فارسی باستان و به خط میخی نگاشته شده است یکی از مهمترین عوامل رمزگشایی خط میخی و زبان فارسی باستان بوده است و اهمیتی مشابه با سنگ روزتا در رمزگشایی از هیروگلیف مصری دارد. محوطه بیستون از آثار ملی ایران است و خود این اثر هم از سال ۲۰۰۶ یکی از آثار ثبت شدهٔ ایران در میراث جهانی یونسکو است.
کتیبه به چهار قسمت جداگانه تقسیم می شود. اولین آنها نقش برجسته ای بزرگ است که در آن چهره های مختلفی نشان داده شده است که برجسته ترین آنها خود داریوش است. شاه با کمانی در دست نشان داده شده که نشانی از حاکمیت اوست.
داریوش با یکی از پاهایش روی سینه فردی ناشناس که به پشت دراز کشیده است به تصویر کشیده شده است. باور عمومی بر این است که این شخصیت مربوط به گئومات، مدعی تاج و تخت هخامنشی است. پشت سر شاه، ویدَفرنه (پارسی باستان: 𐎻𐎡𐎭𐎳𐎼𐎴𐎠 یا اینتافرنس یونانی باستان: Ἰνταφρένης,، کمانبر داریوش، و گئوبروه (به پارسی باستان: 𐎥𐎢𐎲𐎽𐎢𐎺، نیزهبر او قرار دارند. قبل از پادشاه 9 نفر هستند که با طناب به دور گردن و دستانشان از پشت بسته شده اند. این افراد 9 شورشی هستند که از داریوش شکست خورده اند. در نهایت، تصویری از اهورامزدا بر بالای سر آنها وجود دارد.

سه قسمت دیگر کتیبه متون است. این متون به خط میخی نوشته شده اند و (کم و بیش) همین داستان را روایت می کنند. با این وجود، آنها به سه زبان مختلف نوشته شده اند. یکی از آنها به پارسی باستان، دیگری به ایلامی و سومی به اکدی است. همچنین اشاره شده است که نسخه ای از کتیبه بیستون به زبان آرامی بر روی یک طومار پاپیروس در مصر کشف شده است.

ظهور داریوش اول: جعل هویت و شکست گئومات
کتیبه بیستون از نظر محتوایی با معرفی خود داریوش آغاز می شود. در اینجا، شاه شجره نامه خود را بازگو می کند، احتمالاً برای مشروعیت بخشیدن به حکومت خود بر تاج و تخت هخامنشی.شاه همچنین کشورهایی را که تحت کنترل امپراتوری هستند فهرست می کند و مالکیت خود را بر آنها به اهورامزدا نسبت می دهد: داریوش میگوید: «اینها سرزمینهایی هستند که تسلیم من شدهاند؛ به لطف اهورامزدا، من فرمانروای آنها شدهام.»
پس از این مقدمه، داریوش بزرگ روایت خود را از وقایع منتهی به رسیدن او به تاج و تخت هخامنشی بیان می کند. بر اساس متن، مجوسی به نام گئومات که خود را بجای بردیا، برادر کشته شده کمبوجیه شاه هخامنشی جا زده و ادعای تخت و تاج می کند . گفته می شود که گئومات قدرت کمبوجیه را غصب کرده و خود را پادشاه می خواند. داریوش موفق شد گئومات را بکشد و پادشاهی را از او بستاند. قسمت بعدی متن در مورد شورش هایی است که در طول سلطنت داریوش در سراسر امپراتوری رخ داده. پادشاه گزارش می دهد که او تمام این شورش ها را سرکوب کرده و در این روند 9 حاکم را شکست می دهد. بنابراین، این بخش از متن را میتوان گواهی بر توان نظامی پادشاه دانست.
یادگار ماندگار بیستون
بسیاری از نویسندگان باستانی از کتیبه بیستون یاد کرده اند، اگرچه برخی از اشتباهات در گزارش های آنها وجود دارد. شایان ذکر است، کتزیاس پزشک و مورخ یونانی و دیودور سیسیلی به اشتباه این سنگ نوشته را به سِمیرامیس، ملکهٔ افسانهای سرزمین آشور نسبت دادند. با وجود این، اهمیت این اثر باستانی حتی تا دوران قرون وسطی ادامه داشت، اگرچه هویت خالق آن در تاریخ گم شده بود. گمان می رود که در این زمان، مردم محلی به اشتباه این کتیبه را به خسرو دوم، یکی از آخرین پادشاهان ساسانی نسبت می دادند.

این سنگنوشتهها کلید کشف رمز کلیهٔ خطوط میخی گردید. به ویژه «سر هـ. رالینسون» در این موفقیت سهمی بسزا دارد.

















ارسال دیدگاه