کشف سکه طلای اسرارآمیز و ستاره پنج پر در مقبره جنگجوی اشرافی ۲۱۰۰ ساله

بیش از دو هزار سال پیش، یک جنگجوی جوان سوارکار در مرکز یک گورستان باستانی و درون محوطه‌ای دایره‌شکل و آیینی به خاک سپرده شد؛ آرامگاهی که جایگاه ویژه او را در جامعه‌ای باستانی در شمال دریای سیاه نشان می‌دهد.

این کشف در محوطه باستانی «وینوگرادنی ۱» در منطقه کراسنودار روسیه انجام شده است؛ گورستانی متعلق به قوم «مائوتی» که در نزدیکی دامنه‌های شمالی قفقاز و در محدوده نفوذ جهان باستانی پادشاهی بسفر قرار داشت. باستان‌شناسان در این محوطه در مجموع ۱۵۵ گور را شناسایی کرده‌اند، اما آرامگاه شماره ۵۲ به دلیل موقعیت و اشیای همراه آن اهمیت ویژه‌ای دارد.

آرامگاه جنگجو در قلب یک محوطه مقدس

در مرکز گورستان، باستان‌شناسان فضای دایره‌ای‌شکلی به قطر حدود ۶ متر پیدا کردند که احتمالاً کارکردی آیینی داشته است. بخشی از این محدوده با خاکستر پوشیده شده بود و در مرکز آن نیز چاهی مستطیلی‌شکل تا عمق حدود دو متر در خاک حفر شده بود.

این چاه دارای ۹ پله بود که تا نزدیکی سطح آب زیرزمینی پایین می‌رفت و درون آن یک سکه طلای موسوم به «استاتر نوع لیزیماخوس» پیدا شد. پژوهشگران این سکه را احتمالاً یک پیشکش آیینی می‌دانند؛ موضوعی که نشان می‌دهد مرکز این گورستان تنها محل دفن مردگان نبوده و فعالیت‌های آیینی نیز در آن انجام می‌شده است.

در یکی دیگر از مجموعه‌های این بخش، بقایای کامل سه اسب و یک گاو جوان و همچنین بقایای گاو، سگ و خوک کشف شد. بخشی از استخوان لگن یک انسان بالغ نیز در این مجموعه به دست آمد و پژوهشگران احتمال داده‌اند که این محل با آیین‌های یادبود و قربانی مرتبط بوده باشد.

اما در مجموعه دوم، آرامگاه یک جنگجوی سوارکار جوان قرار داشت.

جنگجویی ۲۵ تا ۳۰ ساله همراه با اسب

بررسی‌های انسان‌شناسی نشان می‌دهد مرد دفن‌شده هنگام مرگ حدود ۲۵ تا ۳۰ سال داشته است. یک اسب بالغ نیز در کنار او دفن شده بود و تجهیزات مربوط به سوارکاری، از جمله لگام‌های آهنی و گونه‌پوزه‌های چرخ‌شکل، همچنان در کنار بقایای حیوان باقی مانده بود.

سلاح‌های متعددی نیز در این آرامگاه قرار داشتند؛ از جمله سرنیزه آهنی، سرنیزه پرتابی، پیکان و چاقو. بقایای یک گوسفند و خوک نیز احتمالاً نشان‌دهنده قرار دادن خوراک یا پیشکش‌های غذایی در کنار مرده بوده است.

مجموع این یافته‌ها تصویری روشن از یک جنگجوی سوارکار را ارائه می‌دهد؛ اما دو شیء بیش از همه توجه باستان‌شناسان را به خود جلب کرده‌اند: یک سکه طلای نادر و یک ظرف نوشیدنی با نقش پنتاگرام.

ستاره پنج پر : نمادی برای محافظت در برابر نیروهای آسیب‌رسان؟

در میان اشیای داخل گور، یک کانتاروس کوچک دو دسته از جنس سفال خاکستری پیدا شد که روی بدنه آن یک ستاره پنج پر حک شده بود.

پژوهشگران این نقش پنج‌پر را با سنت‌های جادوی محافظتی در جهان باستان مرتبط می‌دانند. در دوره‌های باستانی، پنتاگرام در برخی فرهنگ‌ها با محافظت در برابر آسیب، باورهای نجومی و حتی مفاهیمی مانند سلامت و درمان ارتباط داشته است.

نمونه‌هایی از این نماد روی سفال‌ها و تعویذهای مناطق یونانی و مدیترانه شرقی نیز شناسایی شده و نمونه‌های مشابهی در منطقه پادشاهی بسفر وجود دارد.

قرار گرفتن این نماد در آرامگاه یک جنگجو اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا در کنار سلاح‌ها، تجهیزات اسب و دیگر اشیای تدفینی قرار گرفته بود. از دید پژوهشگران، این احتمال وجود دارد که پنتاگرام در اینجا مفهومی محافظتی داشته و قرار گرفتن آن در کنار مرده به باورهای مربوط به محافظت پس از مرگ مربوط بوده باشد.

سکه طلایی زیر فک جنگجو چه معنایی داشت؟

یکی دیگر از یافته‌های مهم، یک استاتر طلایی با وزن ۸.۱۶ گرم بود که زیر فک جنگجو قرار گرفته بود.

این سکه از نوع سکه‌های لیزیماخوس بود. روی یک سوی آن تصویر الکساندر مقدونیِ خدایی‌شده با شاخ آمون و در سوی دیگر تصویر آتنا در حالی که نیکه را در دست دارد دیده می‌شود.

پژوهشگران محل قرارگیری سکه را با سنت معروف «ابول شارون» (Charon’s obol) مرتبط دانسته‌اند؛ باوری که بر اساس آن، سکه‌ای در کنار یا روی بدن فرد مرده قرار می‌گرفت تا به عنوان پرداختی نمادین برای عبور روح از جهان مردگان به جهان دیگر عمل کند.

در همین گورستان، یک استاتر طلای دیگر نیز درون چاه آیینی کشف شده است. به این ترتیب، دو سکه طلای مشابه در دو زمینه متفاوت مورد استفاده قرار گرفته‌اند: یکی به عنوان بخشی از یک فضای آیینی و دیگری همراه با یک فرد درگذشته.

سکه‌هایی کمیاب در منطقه دریای سیاه

سکه‌های طلای نوع لیزیماخوس در منطقه بسفر چندان رایج نیستند و حضور آنها در یک محوطه مائوتی اهمیت ویژه‌ای دارد.

پژوهشگران این یافته‌ها را به دوره‌ای در اواخر قرن دوم و آغاز قرن اول پیش از میلاد مرتبط می‌دانند؛ دوره‌ای که منطقه شمال دریای سیاه تحت تأثیر تحولات سیاسی و اقتصادی گسترده قرار داشت و با دوره فرمانروایی میتریدات ششم نیز هم‌زمان بود.

وجود یک ظرف شیشه‌ای وارداتی موسوم به «آلاباسترون» نیز ارتباط این جامعه با شبکه‌های گسترده تجارت را نشان می‌دهد. نمونه‌های مشابه این ظرف در مناطقی از قبرس، سوریه، ایتالیا و سواحل شمالی دریای سیاه شناخته شده‌اند، اما نمونه‌ای از این نوع پیش از این در منطقه کوبان گزارش نشده بود.

گوری فراتر از یک دفن اشرافی

پژوهشگران تاریخ این مجموعه را به یک‌سوم نخست قرن اول پیش از میلاد نسبت می‌دهند. مجموعه‌ای از شواهد، از سکه‌های طلایی و تجهیزات اسب گرفته تا سفال نقش‌دار و ظرف شیشه‌ای وارداتی، در تعیین تاریخ آن نقش داشته‌اند.

با این حال، اهمیت این آرامگاه تنها در ارزش اشیای آن نیست. اسب، سلاح‌ها و پیشکش‌های غذایی هویت اجتماعی و نظامی فرد را نشان می‌دهند؛ در حالی که پنتاگرام و سکه طلایی، لایه‌ای از باورهای آیینی و تصور درباره مرگ و جهان پس از مرگ را آشکار می‌کنند.

دفن این جنگجو در مرکز یک فضای مقدس نشان می‌دهد که آرامگاه او احتمالاً صرفاً محل دفن یک فرد ثروتمند نبوده، بلکه بخشی از مجموعه‌ای آیینی بوده که در آن جایگاه اجتماعی، جنگاوری، آیین‌های تدفین و باور به جهان پس از مرگ در کنار یکدیگر قرار گرفته بودند.

منبع پژوهش: Abramzon و همکاران، First-century BC complexes with gold Lysimachus type staters from the Maeotian necropolis of Vinogradny 1، نشریه Russian Archaeology، سال ۲۰۲۶.