دستگیری حفار غیرمجاز در حریم «نقش رجب»؛ لزوم گسترش چتر حفاظتی به کانون‌های بحرانی شمال فارس

در پی دریافت گزارش‌های مردمی مبنی بر تحرکات مشکوک در محدوده باستانی شهرستان مرودشت، نیروهای یگان حفاظت میراث‌فرهنگی با همکاری پاسگاه انتظامی تخت‌جمشید و پس از اخذ مجوزهای قضایی، موفق به دستگیری یک حفار غیرمجاز در فاصله حدود ۲۰۰ متری شاهکار ساسانی «نقش رجب» شدند.

به گفته سرهنگ محمد احمدی، فرمانده یگان حفاظت میراث‌فرهنگی استان فارس، در این عملیات غافلگیرانه، فرد متخلف حین تخریب لایه‌های تاریخی بازداشت شد و از وی چند قطعه شیء تاریخی شامل دو قطعه فلزی، یک قطعه سنگ تراش‌خورده و یک قطعه گل مهلت‌دار/باستانی کشف و ضبط گردید. متهم پس از تنظیم صورت‌جلسه، جهت طی مراحل قانونی و اعمال مجازات‌های موضوع فصل نهم قانون تعزیرات (جرایم علیه مواریث فرهنگی) تحویل مراجع قضایی شد.

تخریب محوطه‌های تاریخی نه‌تنها به تاراج اشیای فرهنگی می‌انجامد، بلکه با به‌هم‌ریختن بستر و لایه‌نگاری باستان‌شناختی، داده‌های تکرارناپذیر درباره زیست، هنر و تاریخ گذشتگان را برای همیشه محو می‌کند. محوطه تاریخی نقش رجب که با چهار سنگ‌نگاره بی‌نظیر از دوران اردشیر بابکان و شاپور اول ساسانی شناخته می‌شود، از جایگاه ممتازی در جغرافیای ساسانی فارس برخوردار است و بروز چنین دست‌اندازی‌هایی در حریم درجه‌یک آن، زنگ خطری جدی محسوب می‌شود.

یادداشت تحلیلی باستان‌شناس: ضرورت پایش مداوم و گشت‌های ضربتی در شمال فارس (بوانات و سرچهان)

اگرچه برخورد قاطعانه در مرودشت و کانون‌های توریستی شناخته‌شده قابل تقدیر است، اما نباید از مناطق پیرامونی و کم‌تر دیده‌شده غافل شد. گزارش‌های میدانی و شواهد باستان‌شناختی حاکی از آن است که بیشترین و بی‌رحمانه‌ترین حجم غارت میراث کهن، در شمال استان فارس، به‌ویژه در شهرستان‌های بوانات و سرچهان رقم می‌خورد.

این مناطق به دلایل متعددی به کانون تاخت‌وتاز سوداگران عتیقه تبدیل شده‌اند:

• پراکندگی گسترده تپه‌ها، گورستان‌ها و محوطه‌های کهن: از دوره‌های پیش‌ازتاریخ تا دوران اسلامی.
• وسعت جغرافیایی و بافت کوهستانی/کوهپایه‌ای: فراهم شدن بستری خلوت و دور از دید برای حفاران شبانه.
• کمبود نیرو و امکانات نظارتی محلی: پایگاه‌های یگان حفاظت در این شهرستان‌ها از نظر نیروی انسانی، خودروهای مناسب آفرود و تجهیزات دید در شب با محدودیت‌های شدیدی روبه‌رو هستند.

تداوم این وضعیت موجب شده تا سودجویان با استفاده از فلزیاب‌ها و ادوات حفاری، با خیالی آسوده تپه‌ها و گورستان‌های تاریخی بوانات و سرچهان را شخم زده و بخش عمده‌ای از شناسنامه هویتی فلات مرکزی و زاگرس جنوبی را به یغما ببرند.

مطالبه تخصصی باستان‌شناسان:

صرف تمرکز بر آثار شاخص دشت مرودشت و پاسارگاد کافی نیست. یگان حفاظت میراث فرهنگی استان فارس و نهادهای امنیتی–انتظامی باید با بازنگری در راهبردهای حفاظتی، ایجاد گشت‌های مداوم، استقرار پایگاه‌های اقماری هوشمند، استفاده از پایش‌های پهپادی و جلب مشارکت جوامع بومی در بوانات و سرچهان را به اولویتی فوری تبدیل کنند تا این مناطق از دایره امن غارتگران خارج شوند.