در دل کوهستانها و درههای سرسبز شمال شرقی استان فارس، سرزمینی آرمیده است که تاریخ و طبیعت را در پیوندی کمنظیر به نمایش میگذارد. بوانات، با چشمههای جوشان، چنارهای کهنسال، باغات گردو و انگور و آثار معماری باستانی، یکی از مقاصد شاخص اقلیم فارس است؛ اما در سالهای اخیر نام این دیار تاریخی با تلخی فزایندهای گره خورده است: زخمهای کاری حفاریهای غیرمجاز و غارت بیوقفه محوطههای باستانی آن.
طبیعت و تاریخی در همتنیده
بوانات تنها یک اقلیم خوشآبوهوا نیست؛ بلکه گذرگاهی کهن در مسیر ارتباطی فلات مرکزی ایران به جنوب بوده است. این موقعیت ژئوپلیتیک سبب شده تا از دوران پیش از تاریخ، روزگار هخامنشیان، ساسانیان تا سدههای اسلامی، تمدنهای پیاپی در این دشتها و کوهپایهها پا بگیرند:
-
چهارطاقی ساسانی ساسانیان (روستای منج): نیایشگاهی باستانی بر بلندای تپه و در کنار رودخانه که نشان از آیینهای آب و آتش در این دیار دارد.
-
گردشگاه و قدمگاه محمد حنفیه: مکانی در دامنه کوه خاتون با چشمهای زلال که پیشینه تقدس و آیینهای هدیه به آناهیتا (الهه آب) در دوران پیش از اسلام را تداعی میکند.
-
مسجد جامع تاریخی سوریان: یادگاری از عهد ایلخانی و خاستگاه منبر نفیس چوبی که اکنون در موزه ملی نگهداری میشود.
-
چشمه پیر کدوئیه مزایجان: کانون فرهنگ عشایری و آیین کهن گوسفندشوران که نماد پیوند عمیق باورهای مردمی و طبیعت است.
هجوم شبانه به تاریخ ناشناخته
در کنار این بناهای شاخص و ثبتشده، بوانات میزبان دهها تپه باستانی، گورستان کهن، سازههای تدفینی و اشکفتهای باستانشناختی است که بخش بزرگی از آنها هنوز در فهرست آثار ملی ثبت نشده و فاقد تعیین عرصه و حریم رسمی هستند. همین «گمنامی ثبتی» و پراکندگی جغرافیایی، محوطههای باستانی بوانات را در برابر سوداگران عتیقه بیدفاع گذاشته است.
سودجویان با استفاده از فلزیابها و تجهیزات خاکبرداری شبانه، تپههای باستانی را شخم میزنند. در جریان این حفاریهای کور:
-
لایهنگاری علمی خاک و بستر باستانشناسی نابود میشود؛ چیزی که حتی در صورت کشف نشدن شیء، امکان بازخوانی تاریخ سکونت و گاهنگاری منطقه را برای همیشه از پژوهشگران سلب میکند.
-
قبور تاریخی و سفالینهها برای یافتن اشیای قیمتی خرد میشوند.
-
آثار منقول هویتی این سرزمین به دور از چشم قانون راهی بازارهای سیاه و کلکسیونهای قاچاق میشود.
چه باید کرد؟ راهکارهای نجات هویت بوانات
نجات میراث بوانات نیازمند اقدامی فراتر از صدور بیانیهها و گزارشهای خبری است:
-
برنامهریزی فوری برای بررسی و ثبت ملی: تسریع در پایش باستانشناسی شهرستان و ثبت فوری محوطههای شناساییشده برای ایجاد پوشش حقوقی بازدارنده.
-
تجهیز و افزایش گشتهای یگان حفاظت: با توجه به وسعت کوهستانی بوانات، کمبود نیرو و تجهیزات پایش باید با پهپادهای نظارتی و گشتهای منظم پوشش داده شود.
-
مشارکت جوامع محلی: آگاهسازی اهالی، دهیاریها و تشکلهای مردمی نسبت به ارزش غیرقابل بازگشت این میراث و جلب همکاری آنان به عنوان دیدهبانان بومی میراث فرهنگی.
-
برخورد قضایی قاطع و رصد بازار فلزیابها: برخورد ریشهای با شبکههای سازمانیافته قاچاق اموال تاریخی و تبلیغات اغواگرایانه گنجیابی در فضای مجازی.
بوانات سزاوار آن است که باغهای سرسبز و چشمههای پاکش در امان بمانند و برگهای تاریخ زیرین آن با قلم باستانشناسان ورق بخورد، نه با کلنگ و دینامیت غارتگران.
بوانات؛ تاراج علنی تاریخ پیش چشم قانون
شهرستان بوانات کلانشهری چندمیلیونی و ناشناخته نیست؛ اقلیمی با وسعتی محدود و جامعهای محلی است که اغلب اهالی، یکدیگر را به نام و نشان میشناسند. تناقض تلخ ماجرا درست در همینجا نهفته است: چگونه ممکن است باندهای مافیایی حفاری غیرمجاز که سرشاخههایشان نزد مردم کاملاً شناختهشده هستند، سالها با خیالی آسوده و حاشیه امنی عجیب به چپاول تاریخ این دیار ادامه دهند؟
بنده بهعنوان نویسندهای که خود اهل بواناتم، هر هفته شاهد نمایشی علنی از این غارت هستم. در روزهای پایانی هفته، کاروانهایی از جیپها و لندرورها مجهز به فلزیاب و ادوات سنگین، بیپروا راهی تپهها و گورستانهای کهن ثبتنشده میشوند و خاک تاریخ را به توبره میبرند:
-
تخریب لایههای باستانی: شخمزدن شبانه محوطهها، گاهنگاری چند هزار ساله را حتی پیش از ورود باستانشناسان نابود میکند.
-
سوءاستفاده از خلأ ثبتی: تمرکز مافیا بر محوطههای ثبتنشدهای است که به دلیل بیشناسنامهبودن، هیچ گشت یا حفاظتی ندارند.
-
جسارت ناشی از انفعال: غارت از دزدیهای پنهانی به مانورهای آشکار آفرودسواران گنجیاب تبدیل شده است.
پرسش اصلی مردم بوانات این است: چرا با وجود هویت مشخص این افراد و تردد آشکار خودروهایشان، هیچ برخورد قاطع قضایی و امنیتی با آنان صورت نمیگیرد؟ نجات هویت بوانات دیگر با شعار ممکن نیست؛ ورود فوری دادستانی، رصد مسیر تردد خودروها در آخر هفتهها و تعیین عرصه اضطراری برای محوطههای بیدفاع، تنها راه بستن دست این سوداگران شناختهشده است.
کلام پایانی













ارسال دیدگاه