- ۱. هرم بزرگ جیزه (مصر)؛ تنها بازمانده دنیای کهن
- سرنوشت و تخریب تدریجی
- ۲. آرامگاه هالیکارناسوس (آسیای صغیر)؛ سنگ بنای مقابر مجلل
- ویرانی بر اثر زمینلرزه و تاراج شوالیهها
- ۳. معبد آرتمیس در افسوس (آسیای صغیر)؛ خاکستر جاهطلبی و تعصب
- هجوم گوتها و برچیدن نهایی
- ۴. تندیس زئوس در المپیا (یونان)؛ سقوط خدای خدایان
- نابودی در آتش
- ۵. غول رودس (یونان)؛ تندیسی که تنها نیم قرن ایستاد
- فروپاشی در زمینلرزه
- ۶. فانوس دریایی اسکندریه (مصر)؛ زوال راهنمای دریانوردان
- ویرانی تدریجی با قهر طبیعت
- ۷. باغهای معلق بابل (میانرودان)؛ واحه گمشده یا اسطوره مهندسی؟
- معضل باستان شناختی و فقدان شواهد ملموس
- جمعبندی: درسهایی از زوال شکوهمند کهن
- سوالات متداول
نویسندگان و تاریخنگاران یونان باستان در توصیف دستاوردهای بینظیر مهندسی بشر، فهرستی از شگفتانگیزترین سازهها موسوم به «عجایب هفتگانه جهان باستان» را گردآوری کردند؛ شاهکارهایی که نماد اوج نبوغ، هنر و توان معماری عهد عتیق بودند. مورخانی همچون دیودور سیسیلی و آنتیپاتر صیدایی نخستین فهرستها را به عنوان دیدنیترین مقاصد جهان تدوین کردند؛ فهرستی که در دوران رنسانس تثبیت شد، هرچند در آن زمان تنها یکی از این شاهکارها سرپا مانده بود. اما چه بر سر این عجایب باشکوه آمد و کدام عوامل طبیعی یا انسانی آنها را به کام نابودی کشاند؟ در ادامه، سرنوشت تلخ و دلایل تخریب تکتک این شگفتیهای معماری را بررسی میکنیم.
۱. هرم بزرگ جیزه (مصر)؛ تنها بازمانده دنیای کهن

هرم بزرگ جیزه تنها عضو برجامانده از عجایب هفتگانه جهان باستان است. این هرم در حوالی سال ۲۵۰۰ پیش از میلاد و در دوره دودمان چهارم «پادشاهی کهن مصر» بر فراز فلات جیزه ساخته شد. این مجموعه بناها حاصل اراده سه نسل از بزرگترین هرمسازان تاریخ مصر است: هرم بزرگ توسط فرعون خوفو (که هرودوت او را خئوپس نامیده) ساخته شد، هرم دوم به دست پسرش خفرع (سازنده احتمالی ابوالهول) و سومین هرم که کوچکترین آنهاست، توسط منکورع، فرزند خفرع، بنا گردید.
این اهرام علاوه بر آرامگاه، ساختارهایی آیینی و فنآورانه برای تضمین صعود روح فراعنه به جهان پس از مرگ و زیستن در جوار خدایان بودند. در آغاز، بدنه هرمها با سنگهای آهکی سپید و درخشان پوشانده شده و قله آنها با سنگهای هرمی طلایی (پیرامیدیون) تزیین شده بود تا زیر آفتاب بدرخشد. کاوشهای باستانشناسی مدرن اثبات کردهاند که ساخت این بناها نه کار بردگان شکنجهدیده و نه نیروهای ماورایی، بلکه حاصل کار هزاران کارگر و معمار ماهر و حقوقبگیر بوده است.
سرنوشت و تخریب تدریجی
مانند تقریباً تمام آرامگاههای سلطنتی مصر باستان، اهرام نیز هزاران سال پیش غارت شدند؛ رویدادی که به احتمال فراوان در «دوره نخست میانی» رخ داد. درخشش و ابهت هرمها همچون فانوسی توجه غارتگران را جلب میکرد و ناتوانی آنها در حفاظت از اجساد مومیایی، بعدها سبب شد فراعنه مقابر پنهانتری را در «دره پادشاهان» برگزینند. در گذر سدهها، غارتگران روکش آهکی صیقلی و قلههای طلاکاریشده را کندند و تنها هسته سنگی ناهموار امروزی را بر جای گذاشتند.
در سال ۱۱۹۶ میلادی، سلطان العزیز عثمان، فرزند صلاحالدین ایوبی، تلاش کرد اهرام جیزه را به طور کامل تخریب کند. با این حال، کارگران او پس از هشت ماه تلاش طاقتفرسا و پرهزینه، تنها موفق به جابهجایی روزانه چند قطعه سنگ شدند و در نهایت از ادامه کار انصراف دادند.
۲. آرامگاه هالیکارناسوس (آسیای صغیر)؛ سنگ بنای مقابر مجلل

آرامگاه هالیکارناسوس در سده چهارم پیش از میلاد در سواحل غربی ترکیه امروزی، برای ماسول (Mausolus)، ساتراپ مقتدر کاریا، و خانوادهاش بنا شد. واژه بینالمللی «Mausoleum» (آرامگاه باشکوه) از نام همین پادشاه و سازه منحصربهفرد وام گرفته شده است. ساخت بنا پیش از مرگ او آغاز شد و پس از درگذشتش به دستور همسر و خواهرش، آرتمیس دوم—که اندوه عمیقش قرنها الهامبخش هنرمندان بود—تکمیل گردید.

این آرامگاه ساختمانی به ارتفاع ۴۵ متر بود که بیش از ۴۰۰ مجسمه خلقشده توسط برجستهترین تندیسسازان دنیای هلنیستی را در خود جای داده بود. بر فراز هرم انتهایی آن، تندیسی از ارابه چهار اسبه با پیکرههای ماسول و آرتمیس قرار داشت که نویسندگانی چون پلینی بزرگ، استرابون و ویتروویوس زیبایی شگفتانور آن را ستودهاند.
ویرانی بر اثر زمینلرزه و تاراج شوالیهها
آرامگاه تا پایان دوران روم پا برجا ماند، اما زمینلرزههای پیاپی در سدههای دوازدهم تا پانزدهم میلادی آسیبهای ساختاری شدیدی به آن وارد کرد. نابودی کامل بنا بین سالهای ۱۴۰۲ تا ۱۵۲۲ میلادی رقم خورد؛ زمانی که شوالیههای صلیبی سنت جان برای ساخت دژ مجاور (قلعه بدروم)، قطعات و سنگهای مرمر آرامگاه را به غارت بردند.
در جریان آخرین مرحله برچیدن بقایای سازه در سال ۱۵۲۲، شوالیهها اتاقکی زیرزمینی را یافتند که حاوی تابوتدانی مرمرین، پارچههای زربفت و گنجینههای نفیس بود. طبق گزارشهای تاریخی، آنها کاوش را به روز بعد موکول کردند، اما صبح روز بعد با مقبرهای کاملاً غارتشده توسط افراد محلی مواجه شدند.
۳. معبد آرتمیس در افسوس (آسیای صغیر)؛ خاکستر جاهطلبی و تعصب

معبد آرتمیس در شهر باستانی اِفِسوس (Ephesus)، عمارتی باشکوه برای ادای احترام به آرتمیس، ایزدبانوی یونانی شکار و حامی این شهر بود؛ همانگونه که آتنیها معبد پارتنون را برای ایزدبانو آتنا ساختند. تاریخ این بنا روایتی از تخریبهای مکرر و ساخت مجدد سه بنای پیاپی بر روی یکدیگر است.
نخستین معبد در سده هفتم پیش از میلاد بر اثر سیلابی مهیب ویران شد. معبد دوم با شکوهی مضاعف بازسازی شد، اما در سال ۳۵۶ پیش از میلاد توسط فردی به نام هروستراتوس و با انگیزه ثبت نام خود در تاریخ، به آتش کشیده شد و خاکستر گشت. جالب آنکه طبق روایات پلوتارک، این آتشسوزی همزمان با شب زادروز اسکندر مقدونی رخ داد؛ به باوری عامیانه، ایزدبانو آرتمیس چنان غرق در حفاظت از تولد اسکندر بود که نتوانست از خانه خود مراقبت کند.
هجوم گوتها و برچیدن نهایی

نسخه سوم و نهایی معبد در اواخر سده چهارم پیش از میلاد با دهها ستون عظیم و باشکوه برپا شد که قرنها الهامبخش معماران بود. این معبد در سده سوم میلادی در جریان تهاجم گوتها آسیب شدیدی دید و در اواخر سده چهارم میلادی در پی تحولات مذهبی امپراتوری روم توسط مسیحیان تخریب شد. بقایای مرمرین مرغوب آن به قسطنطنیه منتقل شد و امروزه چند ستون از آن در ساختار کلیسای ایاصوفیه به کار رفته است. در محوطه باستانی افسوس، تنها یک ستونِ بازسازیشده از قطعات پراکنده به چشم میخورد.
۴. تندیس زئوس در المپیا (یونان)؛ سقوط خدای خدایان

زئوس، والامقامترین ایزد پانتئون یونان، میزبان تندیسی استثنایی در دشت المپیا بود. این شاهکار کریزلفانتین (تلفیق چوب، طلا و عاج) در سده پنجم پیش از میلاد توسط فیدیاس، برجستهترین تندیسساز جهان باستان، خلق شد. تندیس زئوس با ارتفاعی نزدیک به ۱۴ متر بر تختی باشکوه تکیه زده بود، بهگونهای که سر تندیس تقریباً سقف معبد را لمس میکرد و حس حضور زندهی یک ایزد را القا مینمود.
نابودی در آتش
ردیابی سرنوشت نهایی تندیس زئوس در اسناد تاریخی کار دشواری است. تا سال ۳۹۱ میلادی و صدور فرمان تئودوسیوس یکم مبنی بر تعطیلی تمام معابد پاگان، تندیس همچنان در المپیا قرار داشت. بیشترین احتمال بر این است که اثر با آتشسوزی سده پنجم میلادی در معبد المپیا به کلی از میان رفته باشد. هرچند روایتی غیرمستند نیز از انتقال محرمانه آن به کاخهای قسطنطنیه و سوختن آن در آتشسوزی بزرگ شهر حکایت دارد.
به گزارش سوئتونیوس، امپراتور کالیگولا دستور داده بود تندیس را قطعهقطعه کنند و به رم بیاورند تا چهره خودش جایگزین سر زئوس شود؛ اما پروژه زمانی متوقف شد که طبق افسانهها، خندهای هولناک و رعدآسا از مجسمه برخاست که کارگران را وحشتزده فراری داد و داربستها را فروریخت.
۵. غول رودس (یونان)؛ تندیسی که تنها نیم قرن ایستاد

مردم جزیره رودس برای بزرگداشت پیروزی در محاصره سالهای ۳۰۴–۳۰۵ پیش از میلاد در برابر دیمتریوس پولیورکتس، تندیس مفرغی عظیمی از ایزد خورشید، هلیوس، ساختند. ساخت این مجسمه ۳۳ متری دوازده سال به طول انجامید و هزینه آن از فروش ادوات جنگی برجایمانده از ارتش دشمن تأمین شد.
فروپاشی در زمینلرزه
عمر این شاهکار بسیار کوتاه بود؛ تنها ۵۴ سال پس از اتمام ساخت، در سال ۲۲۶ پیش از میلاد زمینلرزهای سهمگین مجسمه را از ناحیه زانو شکست و واژگون کرد. اگرچه بطلمیوسیان مصر پیشنهاد تأمین مالی بازسازی آن را دادند، اهالی رودس به دلیل پیشگوییهای مذهبی و ترس از خشم خدایان، دست به بازسازی آن نزدند.
قطعات عظیم غول رودس تا قرنها بر زمین افتاده بود و مسافران را به حیرت وامیداشت. در نهایت، با افول تمدنهای منطقه و فرسایش، تکههای مفرغی آن خرد و بازیافت شد و تا میانه سده هفتم میلادی هیچ اثری از آن باقی نماند.
۶. فانوس دریایی اسکندریه (مصر)؛ زوال راهنمای دریانوردان

برخلاف بیشتر عجایب هفتگانه که کارکردی صرفاً آیینی یا یادبود داشتند، منار دریایی اسکندریه سازهای کاملاً کاربردی و مهندسی بود. این فانوس دریایی عظیم به ارتفاع بیش از ۱۰۰ متر در جزیره فاروس و به دستور بطلمیوس دوم برای هدایت کشتیها به بندر تجاری و پرترافیک اسکندریه ساخته شد. این بنا نماد شکوه عصر هلنیستی در کنار کتابخانه نامدار اسکندریه بود.
ویرانی تدریجی با قهر طبیعت
منار دریایی قرنها در برابر طوفانها و تغییر حکومتها پایداری کرد، اما تسلیم زمینلرزههای مکرر دریای مدیترانه شد. نخستین صدمه جدی در سال ۹۵۶ میلادی به آن وارد آمد و سپس در زلزلههای سالهای ۱۳۰۳ و ۱۳۲۳ میلادی بخشهای عمده بدنه آن فرو ریخت.
سرانجام در سال ۱۴۸۰ میلادی، سلاطین مملوک بقایای سنگی آن را پاکسازی کرده و از سنگهای مرمر و گرانیت آن برای احداث «قلعه قایتبای» بر همان مکان استفاده کردند. در سال ۱۹۹۴، کاوشهای باستانشناسی زیر آب در سواحل فاروس، هزاران قطعه سنگ غولپیکر، ستونهای شکسته و مجسمههای ابوالهول با وزن بیش از ۷۵ تن را در بستر دریا کشف کرد که روزگاری اجزای این منار شگفتانگیز بودند.
۷. باغهای معلق بابل (میانرودان)؛ واحه گمشده یا اسطوره مهندسی؟

باغهای معلق بابل اسرارآمیزترین عضو این فهرست است؛ سازهای که برخی باستانشناسان در وجود تاریخی آن تردید دارند. طبق روایات، این بنا توسط بختالنصر دوم (نبوکدنصر) در سده ششم پیش از میلاد برای همسرش آمیتیس (دختر پادشاه ماد) ساخته شد تا یادآور کوهستانهای سرسبز و خرم زادگاهش باشد. گزارشها این باغ را سازهای طبقاتی با پوشش متراکمی از گیاهان و درختان توصیف کردهاند که از طریق سیستمهای پیچیده هیدرولیکی و آبرسانی از رود فرات تغذیه میشد.
معضل باستان شناختی و فقدان شواهد ملموس
با وجود توصیفاتی که نویسندگان یونانی و رومی ارائه دادهاند، هیچیک از متون دستاول یا راویان همعصر، مستقیماً شاهد این باغها نبودهاند. شگفتآورتر آنکه در کتیبههای فراوان بابلی و همچنین در توصیفات دقیق هرودوت یا همراهان اسکندر مقدونی از شهر بابل، نامی از این باغها برده نشده است. در محوطه باستانی بابل نیز تاکنون شواهد ساختاری موثقی برای اثبات وجود چنین سازهای کشف نشده و این احتمال مطرح است که این بنا یا یک خطای جغرافیایی در ثبت نینوا بوده و یا استعارهای شاعرانه از شاهکارهای معماری میانرودان باشد.
جمعبندی: درسهایی از زوال شکوهمند کهن
سرنوشت عجایب هفتگانه جهان باستان آیینه تمامنمای آسیبپذیری دستاوردهای مادی بشر در برابر دو نیروی مهارنشدنی است: قهر طبیعت (زمینلرزهها و سیلابها) و رفتار انسان (جنگ، غارت، تعصب مذهبی و بازیافت مصالح). اگرچه به جز هرم بزرگ جیزه اثری ملموس از دیگر شگفتیها بر سطح زمین باقی نمانده، اما میراث مهندسی و تخیل معماران عهد باستان همچنان الهامبخش پیشرفت تمدنها و تحقیقات باستانشناسی مدرن است.

















ارسال دیدگاه