در اعماق دالانهای پیچدرپیچ غار باستانی «ال کاستیو» در شمال اسپانیا، نگارههای سرخرنگی به چشم میخورند که بیش از یک قرن، باستانشناسان را در تشخیص هویت واقعی خود سردرگم کرده بودند. فرضیهای علمی و تازه نشان میدهد این خطوط ناقوسمانند ۱۷ هزار ساله، صرفاً علائم نمادین یا انتزاعی عصر یخبندان نیستند؛ بلکه احتمالاً قدیمیترین تصویر ثبتشده از گیاهان روانگردان و توهمزا در تاریخ هنر بشری به شمار میروند. این کشف میتواند مرزهای شناخت ما را از پیوند کهن آیینهای شمنیسم، تغییر آگاهی و پیدایش نخستین باورهای معنوی انسان پارینهسنگی هزاران سال به عقب بازگرداند.
راز سرپوشیده دالانهای غار ال کاستیو

غار تاریخی ال کاستیو (El Castillo) در منطقه کانتابریای اسپانیا، گنجینهای کمنظیر از هنر دوران پارینهسنگی پسین است. در یکی از معابر فرعی این غار، تابلویی متشکل از پنج علامت زنگولهایشکل سرخرنگ قرار دارد که بالای برآمدگی سنگی محرابمانندی نقش بستهاند.
قدمت این نگارهها به دوره «ماگدالنی آغازین» (Lower Magdalenian)، یعنی حدود ۱۵ هزار تا ۱۷ هزار سال پیش بازمیگردد. باستانشناسان در گذشته این علائم را صرفاً نشانههایی هندسی و مبهم از دوران یخبندان دستهبندی میکردند؛ اما بازنگریهای نوین چشمانداز کاملاً متفاوتی را پیش روی پژوهشگران قرار داده است.
آیا این نقوش گلهای توهم زا هستند؟
دکتر بنجامین پوتیه (Benjamin Pothier)، پژوهشگر حوزه مردمگیاهشناسی و آیینهای شمنی، پس از تحلیل ریختشناسی این آثار استدلال کرد که این علائم، نمایانگر گلهای خانواده «بادنجانیان» (Solanaceae) بهویژه گیاه بلادونا (شابیزک / Atropa belladonna) یا بذرالبنج (بنگدانه / Hyoscyamus) هستند.
شباهت ظاهری میان این ترسیمات و گل واقعی بلادونا بسیار شگفتانگیز است:
- کاسبرگ پنجپر و زنگولهای که دهانه آن رو به بیرون باز میشود.
- آویختگی طبیعی گلبرگها به سمت پایین.
- وجود یک خط عمودی در مرکز نقوش که بازتابدهنده رگبرگ میانی گل واقعی است.
پوتیه پیش از این نیز در سال ۲۰۲۱، با تحلیل کهنترین دستنوشته ابریشمی چین («طومار ابریشمی چو»)، فرضیه مشابهی را درباره تصویر یک درخت آیینی و دارویی ارائه داده بود.
گیاهان روان گردان؛ میراثی ماندگار در تاریخ و شمنیسم اروپا
گیاهان تیره بادنجانیان از کهنترین گونههای روانگردان شناختهشده در قاره اروپا هستند. این گیاهان به دلیل برخورداری از آلکالوئیدهای قدرتمندی همچون آتروپین، اسکوپولامین و هیوسیامین، موجب ایجاد توهمات دیداری شفاف و تجارب حسی خارقالعادهای نظیر احساس رویش پر و بال و پرواز میشوند.
این تجارب روانشناختی پیوند مستقیمی با انسانحیوانانگاری (Therianthropy) در هنر پارینهسنگی دارند:
- تندیس انسانشیر هولنشتاین-اشتدل: شاهکاری ۴۰ هزار ساله از عاج ماموت با بدن انسان و سر شیر غارنشین.
- پیکرههای جادوگران در غارهای فرانسه: انسانهایی با شاخ، پنجه یا دم جانوران که نمایانگر شمنها در میانه فرایند دگرگونی روحی هستند.
- مومیاییهای غار اس کاریتس (Es Càrritx): آزمایشهای شیمیایی روی موی ۳ هزار ساله انسانهای عصر مفرغ در جزیره منورکا، مصرف آتروپین و اسکوپولامین را برای اهداف آیینی به اثبات رسانده است.
این سنت دارویی در سدههای میانه و دوران رنسانس نیز در ترکیب «مرهمهای پرواز» جادوگران ثبت شده و نشان از قدمت دیرینه شناخت این گیاهان دارد.
بازنگری در دیدگاههای سنتی باستان شناسی
در میانه سده بیستم، تحت تأثیر نظریات باستانشناس برجسته فرانسوی، آندره لوروا-گوران (André Leroi-Gourhan)، عمده علائم هندسی، بیضیها و نقوش زنگولهای به عنوان نمادهای باروری یا آلت زنانه (Vulva) تفسیر میشدند.
امروزه دیرینهانسانشناسانی چون ژنویو فون پتزینگر (Genevieve von Petzinger) این رویکرد را به چالش کشیدهاند. بررسی آماری سال ۲۰۲۳ روی ۵,۷۸۶ نگاره پارینهسنگی در ۱۱۳ غار اروپایی نشان داد که نقوش گیاهی تنها ۰٫۰۷ درصد از آثار را تشکیل میدهند. این کمبود ممکن است نه به دلیل عدم توجه انسان باستان به گیاهان، بلکه ناشی از نادیده گرفتن و طبقهبندی نادرست تصاویر گیاهان در قالب «علائم انتزاعی» توسط پژوهشگران گذشته باشد.
آزمون علمی و باستان شناسی تجربی

درست در زیر این نقاشی سرخ، سکویی سنگی به چشم میخورد که ساختاری شبیه به قربانگاه دارد؛ الگویی که مشابه آن در چیدمان آیینی ۳۶ هزار ساله جمجمه خرس غارنشین در غار شووه (Chauvet) فرانسه نیز دیده میشود.
امروزه با پیشرفت روشهای استخراج DNA باستانی محیطی (eDNA) از رسوبات کف غار، دانشمندان میتوانند وجود گردهها یا بقایای مولکولی تیره بادنجانیان را در این محل بررسی کنند. مشابه این اتفاق در غار پینویل کالیفرنیا رخ داد؛ جایی که کشف بقایای جویدهشده گیاه تاتوره در شکاف سنگها ثابت کرد انسانهای باستان همزمان با کشیدن نقاشیها، از آن گیاه استفاده میکردند.
نتیجه گیری
فرضیه بازخوانی نگارههای غار ال کاستیو، مرز آغاز ثبت پیوند انسان با گیاهان دگرگونکننده آگاهی را از دوران نوسنگی (مانند سنگنگارههای قارچی تاسیلی ناجر در الجزایر با قدمت ۷ تا ۹ هزار سال) به اعماق دوران پارینهسنگی و بیش از ۱۷ هزار سال قبل به عقب میبرد. در صورت تأیید نهایی این نظریه از طریق آزمایشهای ژنتیک باستانی، اثبات خواهد شد که انگیزه خلق نخستین شاهکارهای هنری و تجربه حالات دگرگونشده هوشیاری در سپیدهدم بشریت، پیوندی ناگسستنی با یکدیگر داشتهاند.

















ارسال دیدگاه