وقتی گردشگران و فرستادگان ملل مختلف در دوران باستان قدم به تخت جمشید میگذاشتند، پیش از هر چیز با صفهای عظیم و شکوهمند روبهرو میشدند که 12 متر بالاتر از دشتهای سرسبز و در دامنه «کوه رحمت» افراشته شده بود. آنها با در دست داشتن هدایایی از سرزمینهای دوردست — از جامهای فلزی نفیس گرفته تا چارپایان بومی — از ۶۳ پله سنگی بالا میرفتند و پس از چرخشی بر بالای پلکان، از درگاهی باشکوه به نام «دروازه همه ملل» عبور میکردند. تخت جمشید تنها یک کانون تشریفاتی یا کاخ شاهانه نبود؛ بلکه کلانشهری پویا و خاستگاه تجلی تفکر کثرتگرایانه و هنر والای امپراتوری هخامنشی به شمار میرفت.
بنیاد نهادن پارسه؛ از کارگاه ساختمانی تا کانون امپراتوری
حدود سال ۵۱۸ پیش از میلاد، داریوش بزرگ سنگ بنای شهری را گذاشت که یونانیان آن را «پرسپولیس» و ایرانیان «پارسه» نامیدند. روند ساخت وساز این کلانشهر نزدیک به دو سده ادامه داشت. تخت جمشید در طول حیات خود، همزمان یک اقامتگاه سلطنتی، یک کارگاه عظیم معماری و شهری پرجنبوجوش با جمعیتی بالغ بر ۴۵ هزار نفر بود که از باغها و زمینهای کشاورزی اطراف تغذیه میشدند.

ورودی دروازه همه ملل با آجرهای لعابدارِ درخشان تزئین شده بود و دو کتیبه همسان به سه زبان فارسی باستان، عیلامی و بابلی بر تارک آن خودنمایی میکرد:
«من خشایارشا، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورهایی که مردم گوناگون دارند، شاه این زمین بزرگِ دور و دراز، پسر داریوش شاه، هخامنشی.»
مسافران پس از عبور از این دروازه وارد صفهای ۳۰ هکتاری میشدند؛ محوطهای پوشیده از کاخها و تالارهای بارعام که دیوارههایشان با نقشبرجستههایی از شاه، کارگزاران و نبرد با اهریمنان آراسته شده بود. کاشیهای لعابدار، نقاشیهای دیواری و مرصعکاری با طلا و نقره، جلوهای درخشان و زنده به این مجموعه میبخشید.

آپادانا؛ تجلی همزیستی مسالمتآمیز ملل

بزرگترین بنای روی صفه، «کاخ آپادانا» یا تالار بارعام بود. این کاخ با ۷۲ ستون شگرف و حیاط مرکزی بزرگ، در جشنهای شاهنشاهی پذیرای بیش از ۱۰ هزار میهمان میشد. بر پلکانهای آپادانا، نقشبرجستههایی چشمگیر از نگهبانان و بزرگان هخامنشی در حال هدایت ۲۳ هیئت نمایندگی از اقوام گوناگون امپراتوری حک شده است.
با توجه به پوشش و هدایای اختصاصی هر گروه، باستانشناسان موفق به شناسایی اقوام مختلف شدهاند:
- باختریها همراه با شتر دوکوهانه
- ایونیها با پارچههای نفیس
- عیلامیان با خنجرهای تشریفاتی
- مادها و مکرانیها با ظروف و چارپایان بومی
برخلاف هنر آشوری که اغلب صحنههای خشن جنگ و کشتار را به تصویر میکشید، هنر هخامنشی در تخت جمشید بر همبستگی، دوستی و چهرههای آرام تاکید دارد؛ دست دادن و فشردن شانه همپیمانان در نقشبرجستهها، گواهی بر سیاست صلحجویانه شاهان هخامنشی است.

کثرت گرایی فرهنگی و تنوع زبانی در پایتخت

پادشاهان هخامنشی امپراتوری خود را تلفیقی از فرهنگهای گوناگون میدیدند و این تنوع را در ساختار پایتخت خود متجلی ساختند. برای ساخت و نگهداری این مرکز بزرگ، معماران، سنگتراشان، نقاشان و چوبتراشانی از سراسر قلمرو به کار گرفته شدند.
در فضای تخت جمشید صدای گفتوگو به زبانهای گوناگون به گوش میرسید:
- فارسی باستان: زبان مادری خاندان سلطنتی و اشراف (نیای زبان فارسی امروزی)
- آرامی: زبان دیوانی و اداری امپراتوری (Lingua Franca)
- عیلامی و بابلی: زبان نگارش کتیبهها و گلنوشتههای اداری
- مصری و یونانی: زبان رایج میان معماران، نجاران و بنایان پای صفه
بایگانی باروی تخت جمشید؛ روایتی از زندگی کارگران

کشف بیش از ۱۵ هزار گلنوشته عیلامی و آرامی در دهه ۱۹۳۰ میلادی توسط هرتسفلد در باروی تخت جمشید (معروف به Persepolis Fortification Archive)، افقهای تازهای را در پژوهشهای باستانشناسی گشود. این متون اداری برعکس کتیبههای رسمی، جزئیات روزمره زندگی کارگران، میزان جیرهبندی غذایی (گندم، جو، شراب و گوشت)، ملیت کارگران و حتی دستمزد زنان باردار و استادکاران را برملا میسازند.

کاوشهای جدید در بخش پایین صفه و در محوطه شهری تخت جمشید نیز نشان میدهد که شهر برخلاف تصورات قدیمی، تنها محلی برای مراسم سالانه نبوده، بلکه زیستگاهی پویا با ساختار شهری پیشرفته و باغهای ایرانی (پردیسها) بوده است.
نتیجه گیری

تخت جمشید فراتر از یک شاهکار معماری، مانیفست سنگیِ یک امپراتوری کثرتگرا است. هخامنشیان با گردآوری هنرمندان، زبانها و سبکهای معمارانه از سراسر جهانِ آن روزگار، هنری کاملاً نو و هویتمند خلق کردند. یافتههای نوین از گلنوشتههای عیلامی و کاوشهای باستانشناسی در شهر پاییندستی، تصویری واقعی، پویا و انسانی از جامعه تخت جمشید ارائه میدهد؛ شهری که در آن هنر، مدیریت اداری و تنوع فرهنگی در عالیترین سطح ممکن به هم پیوند خورده بودند.

















ارسال دیدگاه