کاوش در گنجینه محتوا

چه چیزی درباره ایران باستان می‌خواهید بدانید؟

میان مقاله‌ها، خبرها، ویدیوها و پرونده‌های تاریخی جستجو کنید.

پیشنهادهای جستجو:

شکوه پارسه ؛ بازخوانی زندگی و هنر در پایتخت هخامنشیان

تبلیغ
شکوه پارسه ؛ بازخوانی زندگی و هنر در پایتخت هخامنشیان
بررسی تازه‌ترین یافته‌های باستان‌شناسی از تخت جمشید؛ رمزگشایی از کتیبه‌ها، معماری و زندگی مردم عادی در پایتخت شاهنشاهی هخامنشی. اطلاعات بیشتر در مجله باستان‌شناس.

وقتی گردشگران و فرستادگان ملل مختلف در دوران باستان قدم به تخت جمشید می‌گذاشتند، پیش از هر چیز با صفه‌ای عظیم و شکوهمند روبه‌رو می‌شدند که 12 متر بالاتر از دشت‌های سرسبز و در دامنه «کوه رحمت» افراشته شده بود. آن‌ها با در دست داشتن هدایایی از سرزمین‌های دوردست — از جام‌های فلزی نفیس گرفته تا چارپایان بومی — از ۶۳ پله سنگی بالا می‌رفتند و پس از چرخشی بر بالای پلکان، از درگاهی باشکوه به نام «دروازه همه ملل» عبور می‌کردند. تخت جمشید تنها یک کانون تشریفاتی یا کاخ شاهانه نبود؛ بلکه کلان‌شهری پویا و خاستگاه تجلی تفکر کثرت‌گرایانه و هنر والای امپراتوری هخامنشی به شمار می‌رفت.

بنیاد نهادن پارسه؛ از کارگاه ساختمانی تا کانون امپراتوری

حدود سال ۵۱۸ پیش از میلاد، داریوش بزرگ سنگ‌ بنای شهری را گذاشت که یونانیان آن را «پرسپولیس» و ایرانیان «پارسه» نامیدند. روند ساخت‌ وساز این کلان‌شهر نزدیک به دو سده ادامه داشت. تخت جمشید در طول حیات خود، هم‌زمان یک اقامتگاه سلطنتی، یک کارگاه عظیم معماری و شهری پرجنب‌وجوش با جمعیتی بالغ بر ۴۵ هزار نفر بود که از باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی اطراف تغذیه می‌شدند.

ورودی دروازه همه ملل با آجرهای لعاب‌دارِ درخشان تزئین شده بود و دو کتیبه همسان به سه زبان فارسی باستان، عیلامی و بابلی بر تارک آن خودنمایی می‌کرد:

«من خشایارشا، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورهایی که مردم گوناگون دارند، شاه این زمین بزرگِ دور و دراز، پسر داریوش شاه، هخامنشی.»

مسافران پس از عبور از این دروازه وارد صفه‌ای ۳۰ هکتاری می‌شدند؛ محوطه‌ای پوشیده از کاخ‌ها و تالارهای بارعام که دیواره‌هایشان با نقش‌برجسته‌هایی از شاه، کارگزاران و نبرد با اهریمنان آراسته شده بود. کاشی‌های لعاب‌دار، نقاشی‌های دیواری و مرصع‌کاری با طلا و نقره، جلوه‌ای درخشان و زنده به این مجموعه می‌بخشید.

نقش برجسته‌ای که احتمالاً دیواری از آپادانا را تزئین کرده است، یک پادشاه هخامنشی را در حالت نشسته نشان می‌دهد که یک گل نیلوفر آبی و یک عصای سلطنتی را در دست گرفته است. در دو طرف او وارث او (مستقیماً پشت تخت)، دو بخورسوز و نگهبانان و ملازمانی با لباس‌های پارسی و مادی قرار دارند.

آپادانا؛ تجلی همزیستی مسالمت‌آمیز ملل

بزرگ‌ترین بنای روی صفه، «کاخ آپادانا» یا تالار بارعام بود. این کاخ با ۷۲ ستون شگرف و حیاط مرکزی بزرگ، در جشن‌های شاهنشاهی پذیرای بیش از ۱۰ هزار میهمان می‌شد. بر پلکان‌های آپادانا، نقش‌برجسته‌هایی چشم‌گیر از نگهبانان و بزرگان هخامنشی در حال هدایت ۲۳ هیئت نمایندگی از اقوام گوناگون امپراتوری حک شده است.

با توجه به پوشش و هدایای اختصاصی هر گروه، باستان‌شناسان موفق به شناسایی اقوام مختلف شده‌اند:

  • باختری‌ها همراه با شتر دوکوهانه
  • ایونی‌ها با پارچه‌های نفیس
  • عیلامیان با خنجرهای تشریفاتی
  • مادها و مکرانی‌ها با ظروف و چارپایان بومی

برخلاف هنر آشوری که اغلب صحنه‌های خشن جنگ و کشتار را به تصویر می‌کشید، هنر هخامنشی در تخت جمشید بر همبستگی، دوستی و چهره‌های آرام تاکید دارد؛ دست دادن و فشردن شانه هم‌پیمانان در نقش‌برجسته‌ها، گواهی بر سیاست صلح‌جویانه شاهان هخامنشی است.

نقش برجسته‌ای بر روی دری از کاخ خشایارشا، پادشاه را به همراه ملازمانش نشان می‌دهد که یک چتر آفتابی و یک مگس‌خوار در دست دارند.

کثرت‌ گرایی فرهنگی و تنوع زبانی در پایتخت

این نقش برجسته از پلکان آپادانا، اشراف را در لباس‌های مادی و پارسی در حال گفتگو، دست در دست و لمس شانه‌های یکدیگر نشان می‌دهد.

پادشاهان هخامنشی امپراتوری خود را تلفیقی از فرهنگ‌های گوناگون می‌دیدند و این تنوع را در ساختار پایتخت خود متجلی ساختند. برای ساخت و نگهداری این مرکز بزرگ، معماران، سنگ‌تراشان، نقاشان و چوب‌تراشانی از سراسر قلمرو به کار گرفته شدند.

در فضای تخت جمشید صدای گفت‌وگو به زبان‌های گوناگون به گوش می‌رسید:

  • فارسی باستان: زبان مادری خاندان سلطنتی و اشراف (نیای زبان فارسی امروزی)
  • آرامی: زبان دیوانی و اداری امپراتوری (Lingua Franca)
  • عیلامی و بابلی: زبان نگارش کتیبه‌ها و گل‌نوشته‌های اداری
  • مصری و یونانی: زبان رایج میان معماران، نجاران و بنایان پای صفه

بایگانی باروی تخت جمشید؛ روایتی از زندگی کارگران

از چپ به راست: ساختمانی در دیوارهای شهر که بایگانی باروی تخت جمشید در آن کشف شد؛ یک لوح عیلامی که در بایگانی یافت شده است؛ یک لوح عیلامی که اخیراً در تخت جمشید یافت شده است؛ و انسیه شیری، مرمتگر، در حال کار بر روی حفظ یک لوح عیلامی

کشف بیش از ۱۵ هزار گل‌نوشته عیلامی و آرامی در دهه ۱۹۳۰ میلادی توسط هرتسفلد در باروی تخت جمشید (معروف به Persepolis Fortification Archive)، افق‌های تازه‌ای را در پژوهش‌های باستان‌شناسی گشود. این متون اداری برعکس کتیبه‌های رسمی، جزئیات روزمره زندگی کارگران، میزان جیره‌بندی غذایی (گندم، جو، شراب و گوشت)، ملیت کارگران و حتی دستمزد زنان باردار و استادکاران را برملا می‌سازند.

درختان انار، گونه‌ای که توسط هخامنشیان به منطقه وارد شده بود، هنوز در مزارع خارج از تخت جمشید رشد می‌کنند.

کاوش‌های جدید در بخش پایین صفه و در محوطه شهری تخت جمشید نیز نشان می‌دهد که شهر برخلاف تصورات قدیمی، تنها محلی برای مراسم سالانه نبوده، بلکه زیست‌گاهی پویا با ساختار شهری پیشرفته و باغ‌های ایرانی (پردیس‌ها) بوده است.

نتیجه‌ گیری

این مجسمه عظیم با سر گاو نر، زمانی بر فراز ستونی در ایوان سلطنتی تخت جمشید قرار داشت.

تخت جمشید فراتر از یک شاهکار معماری، مانیفست سنگیِ یک امپراتوری کثرت‌گرا است. هخامنشیان با گردآوری هنرمندان، زبان‌ها و سبک‌های معمارانه از سراسر جهانِ آن روزگار، هنری کاملاً نو و هویت‌مند خلق کردند. یافته‌های نوین از گل‌نوشته‌های عیلامی و کاوش‌های باستان‌شناسی در شهر پایین‌دستی، تصویری واقعی، پویا و انسانی از جامعه تخت جمشید ارائه می‌دهد؛ شهری که در آن هنر، مدیریت اداری و تنوع فرهنگی در عالی‌ترین سطح ممکن به هم پیوند خورده بودند.

سوالات متداول

۱. تخت جمشید در دوره هخامنشیان فقط یک مجموعه تشریفاتی بود یا یک شهر زنده هم به شمار می‌رفت؟
شهر زنده و تشریفاتی: طبق متن مقاله، تخت جمشید فقط یک کاخ شاهانه یا مرکز تشریفاتی نبود، بلکه یک کلان‌شهر پویا و کانون امپراتوری هخامنشی به شمار می‌رفت. این مجموعه هم‌زمان اقامتگاه سلطنتی، کارگاه عظیم معماری و شهری پرجنب‌وجوش با جمعیتی حدود ۴۵ هزار نفر بود. باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی اطراف نیز این جمعیت را تغذیه می‌کردند.
۲. چرا «دروازه همه ملل» در مقاله این‌قدر مهم دانسته شده است؟
نماد ورود امپراتوری: دروازه همه ملل به‌عنوان ورودی اصلی صفه، با آجرهای لعاب‌دار و کتیبه‌های سه‌زبانه، نمادی از شکوه و چندفرهنگی بودن پارسه معرفی شده است. گردشگران و فرستادگان پس از عبور از این دروازه وارد فضایی می‌شدند که هنر و قدرت هخامنشی را به نمایش می‌گذاشت. متن مقاله این بخش را آستانه ورود به قلب امپراتوری و تجلی رسمی کثرت‌گرایی می‌داند.
۳. باستان‌شناسان از کجا فهمیده‌اند که در تخت جمشید اقوام مختلف حضور داشتند؟
نقش‌برجسته‌های اقوام: مقاله می‌گوید باستان‌شناسان از روی پوشش و هدایای اختصاصی هر گروه، اقوام گوناگون را شناسایی کرده‌اند. برای نمونه، باختری‌ها با شتر دوکوهانه، ایونی‌ها با پارچه‌های نفیس، عیلامیان با خنجرهای تشریفاتی و مادها و مکرانی‌ها با ظروف و چارپایان بومی تصویر شده‌اند. این شواهد نشان می‌دهد که نقش‌برجسته‌ها فقط تزئینی نبودند و اطلاعات قومی و فرهنگی مهمی هم منتقل می‌کردند.
۴. گل‌نوشته‌های کشف‌شده در بایگانی باروی تخت جمشید چه چیزی درباره زندگی مردم آنجا نشان می‌دهند؟
زندگی روزمره کارگران: بر اساس متن، بیش از ۱۵ هزار گل‌نوشته عیلامی و آرامی که در دهه ۱۹۳۰ کشف شد، جزئیات زندگی روزمره کارگران را آشکار می‌کند. این اسناد درباره جیره غذایی مانند گندم، جو، شراب و گوشت، ملیت کارگران و حتی دستمزد زنان باردار و استادکاران اطلاعات می‌دهند. بنابراین، این آرشیو تصویری انسانی و اداری از تخت جمشید ارائه می‌کند که در کتیبه‌های رسمی دیده نمی‌شود.
یک نکته برای میراث ایران آگاهی، حفاظت علمی و آینده گردشگری فرهنگی

پیشنهاد مطالعه

تازه‌ها

پربازدیدترین‌ها

ارسال دیدگاه