کلئوپاترا نابغه‌ ای که به ۹ زبان صحبت می‌ کرد

تصویری که تبلیغات امپراتوری روم و فیلم‌های هالیوودی از کلئوپاترا ارائه می‌دهند، زنی فریبنده است که تنها از زیبایی و جذابیت خود برای نفوذ سیاسی استفاده می‌کرد. اما اسناد تاریخی واقعیت متفاوتی را برملا می‌کنند: کلئوپاترا هفتم، آخرین حکمران سلسله بطلمیوسی، دانشمندی برجسته، دیپلماتی قدرتمند و نابغه‌ای متفکر بود که به ۹ زبان زنده جهان تسلط داشت و برخلاف تمام پیشینیان هم‌سلسله‌اش، زبان و خط مردم بومی مصر را آموخت.

پروپاگاندای رومی؛ چهره‌سازی جعلی از یک فرمانروای قدرتمند

کلئوپاترای هفتم (۶۹ تا ۳۰ پیش از میلاد) آخرین فرعون مقتدر مصر باستان بود. پس از روابط ویژه‌اش با ژولیوس سزار و مارک آنتونی، دستگاه تبلیغاتی روم تمایل داشت او را تنها زنی جلوه دهد که از اتاق خواب قدرت‌های وقت، نفوذ سیاسی خود را پیش می‌برد. مورخان رومی دستاوردهای علمی و دیپلماتیک او را کم‌ارزش جلوه دادند و در اخبار و متون آن زمان، بر جنبه‌های شخصی زندگی او غلو کردند. اما پشت این چهره‌سازی‌های سیاسی، متفکری قرار داشت که یکی از تحصیل‌کرده‌ترین شخصیت‌های جهان باستان به شمار می‌رفت.

تحصیل در آکادمی بزرگ اسکندریه

کلئوپاترا در «موزه اسکندریه» (Center of Learning) و در مجاورت کتابخانه افسانه‌ای اسکندریه زیر نظر برجسته‌ترین دانشمندان عصر هلنیستی آموزش دید. او تنها یک حاکم سیاسی نبود، بلکه به‌طور تخصصی در حوزه‌های گوناگون علوم انسانی و طبیعی تحصیل کرده بود؛ از جمله:

• جغرافیا و تاریخ
• نجوم و ریاضیات
• فلسفه و دیپلماسی بین‌الملل
• داروسازی، پزشکی و کيمیاگری
• جانورشناسی و اقتصاد

تسلط بر ۹ زبان زنده و شکستن سنت ۳۰۰ ساله خاندان

سلسله بطلمیوسیان نژادی یونانی‌تبار داشتند و بیش از سه قرن بر مصر حکمرانی کردند. در طول این ۳۰۰ سال، هیچ‌یک از پادشاهان این خاندان به خود زحمت ندادند تا زبان مردم بومی مصر را بیاموزند؛ زبان رسمی دربار همیشه یونانی بود.

کلئوپاترا اولین و تنها عضو خاندان بطلمیوسی بود که زبان مصری باستان را فراگرفت و توانست خط هیروگلیف را بخواند و بنویسد. علاوه بر یونانی و مصری، او بر زبان‌های زیر نیز تسلط کامل داشت: ۱. پارتی (زبان ایرانیان دوران اشکانی) ۲. عبری / زبان یهودیان ۳. مادی ۴. سوری (آرامی/سریانی) ۵. اتیوپیایی ۶. عربی ۷. ترگلودیت (زبان قبایل جنوب مصر و سواحل البحر الاحمر)

این توانایی زبانی خارق‌العاده به او اجازه می‌داد بدون نیاز به مترجم، با سفرا، پادشاهان و نمایندگان مِلَل مختلف مستقیماً مذاکره کند؛ امری که قدرت دیپلماتیک منحصربه‌فردی به او می‌بخشید.

پژوهش‌های آزمایشگاهی و نسخه دارویی درمان ریزش مو!

علاقه کلئوپاترا به دانش تنها نظری نبود. اسناد تاریخی نشان می‌دهند که او زمان زیادی را در آزمایشگاه‌های داروسازی می‌گذراند و کتاب‌هایی در زمینه گیاهان دارویی و ساخت لوازم آرایشی-پزشکی تألیف کرده بود.

اگرچه اکثر نوشته‌های دست‌اول او در آتش‌سوزی بزرگ کتابخانه اسکندریه در سال ۳۹۱ میلادی از بین رفت، اما آثار و دستورالعمل‌های او چنان اعتباری داشتند که جالینوس (پزشک نامدار جهان باستان) متون او را مطالعه و برخی از نسخه‌هایش را بازنویسی کرد. یکی از نسخه‌های معروف کلئوپاترا که جالینوس نیز به بیمارانش تجویز می‌کرد، کرم و لوسیون ویژه‌ای برای جلوگیری و درمان ریزش مو در مردان بود.

میراث متفکری که از زمانه خود جلوتر بود

هوش، هوشمندی دیپلماتیک و دانش عمیق کلئوپاترا حتی در نخستین قرن‌های ظهور مسیحیت نیز زبانزد دانشمندان بود. در دنیایی پر از پادشاهان و سرداران قدرتمند رومی که برای نابودی او نقشه می‌کشیدند، این دانش و هوش سرشار کلئوپاترا بود که سال‌ها مصر را مستقل و مقتدر نگه داشت.

با مرگ کلئوپاترا، مصر به یکی از ایالات امپراتوری روم تبدیل شد و عصر هلنیستی که از زمان اسکندر مقدونی آغاز شده بود، به پایان رسید؛ اما نام او نه فقط به عنوان یک ملکه زیبا، بلکه به عنوان یکی از دانشمندترین فرمانروایان تاریخ جهان باستان باقی ماند.