کشف ۲۴ محوطه پارینه سنگی ۱ میلیون ساله در دشت اسفراین

مجله اینترنتی باستان‌ شناس | کشف ۲۴ محوطه باستانی متعلق به دوران پارینه‌ سنگی در مناطق دورافتاده دشت اسفراین استان خراسان شمالی، گامی کلیدی در تکمیل پازل ناشناخته‌های تاریخ انسان اولیه به شمار می‌رود. این یافته‌ها که حاصل پیمایش‌های باستان‌ شناسی جدید است، نشان می‌دهد فلات ایران گذرگاهی حیاتی در مسیر جابه‌جایی و مهاجرت جوامع پیش‌از‌تاریخ به سوی آسیای مرکزی بوده است.

خروج دشت اسفراین از انزوای باستان‌ شناسی

یافته‌های جدید که در مجله معتبر باستان‌شناسی Antiquity به چاپ رسیده است، حاصل پیمایش سال ۲۰۲۵ در دشت اسفراین واقع در استان خراسان شمالی است؛ منطقه‌ای که تا پیش از این سهم کمی در مطالعات پارینه‌سنگی ایران داشت.

این پژوهش به سرپرستی علی صدرایی، عضو هیئت علمی دانشگاه تربت حیدریه انجام شد. تیم پژوهشی در این پروژه وسعتی حدود ۷,۰۰۰ کیلومتر مربع را پیمایش کردند؛ گستره‌ای که از غرب به کویر مرکزی ایران، از شرق به دشت‌های سبزوار-نیشابور و از شمال به ارتفاعات آلاداغ محدود می‌شود. بر اساس گزارش‌ها، اغلب این محوطه‌های نویافته در دامنه مشرف به رودخانه کال‌شور قرار دارند و در گذشته زیستگاه‌های فضای باز (Open-air settlements) بوده‌اند.

قدمت محوطه‌ها؛ از ۱ میلیون سال تا ۱۲ هزار سال پیش

بررسی ابزارهای سنگی به‌ دست‌آمده نشان می‌دهد که این محوطه‌ها دوره‌های گوناگون پارینه‌سنگی را در بر می‌گیرند:

• پارینه‌ سنگی قدیم (Lower Palaeolithic): ۵ محوطه کشف‌شده در این رده جای می‌گیرند که قدمت آن‌ها به ۱ میلیون سال پیش می‌رسد.
• پارینه‌ سنگی میانی (Middle Palaeolithic): ۱۳ محوطه متعلق به این دوره (بین ۳۰۰,۰۰۰ تا ۴۰,۰۰۰ سال پیش) شناسایی شد که بیشترین فراوانی را در منطقه دارد.
• فراپارینه‌ سنگی (Epipalaeolithic): ۵ محوطه با شواهدی از زیست انسان در دوره زمانی ۲۰,۰۰۰ تا ۱۲,۰۰۰ سال پیش شناسایی شد.
• پارینه‌ سنگی جدید (Upper Palaeolithic): ۱ محوطه نیز شواهد احتمالی (اما هنوز تأیید‌نشده) از این دوره را داراست.

تراکم اصلی این محوطه‌ها در منطقه چهل‌ دختران (بخش غربی محدوده مورد مطالعه) یافت شده است. باستان‌شناسان معتقدند دسترسی آسان به منابع آب و وفور سنگ‌های بازالت و چخماق (Flint) علت اصلی استقرار انسان‌های اولیه در این نقطه بوده است.

سنت‌های ابزارسازی و ارتباط با آسیای مرکزی

در میان آثار به‌دست‌آمده از دوره پارینه‌سنگی قدیم، ابزارهای ساطوری، هسته‌سنگ‌ها و تراشنده‌های سنگین به چشم می‌خورند. به گفته سرپرست کاوش، این نخستین مستندسازی رسمی از این سنت ابزارسازی در شرق کویر مرکزی ایران است. این ابزارها شباهت ریخت‌شناسی چشمگیری با دست‌سازه‌های یافت‌شده در کشف‌رود، نیشابور، جوین و همچنین محوطه کول‌دره (Kul’dara) در آسیای مرکزی دارند که نشان‌دهنده فن‌آوری و سنت‌های مشترک میان جوامع آن عصر است.

در محوطه‌های پارینه‌سنگی میانی نیز شمار زیادی هسته‌سنگ‌های تکنیک لوالوآ (Levallois) کشف شد؛ روشی پیشرفته در تراش سنگ برای ساخت تراشه‌های دقیق. در مقابل، محوطه‌های فراپارینه‌سنگی شامل ابزارهای ظریف‌تر و کوچک‌تر مانند قطعات هندسی و تراشنده‌های ناخنی بودند.

شاهراه حیاتی مهاجرت انسان اولیه

وجود منابع آبی پایدار و سنگ‌های مناسب ابزارسازی، دشت اسفراین را به کریدوری جذاب برای دسته‌های انسانی در حال حرکت میان فلات ایران و آسیای مرکزی بدل کرده بود.

کمبود محوطه‌های پارینه‌سنگی پیشین در این بخش از ایران، نه به معنای عدم حضور انسان، بلکه ناشی از محدودیت کاوش‌های علمی بوده است. انجام حفاری‌های لایه‌نگاری در آینده می‌تواند تصویر روشن‌تری از چگونگی انطباق جوامع پیش‌از‌تاریخ با محیط‌زیست منطقه ارائه دهد.