بیماریها همواره سایهای پایدار بر سر جوامع بشری بودهاند؛ از طاعونهای مرگبار قرون وسطی گرفته تا همهگیری کووید-۱۹ در عصر حاضر. اما باستان شناسان و انسانشناسان چگونه بیماریهایی را که هزاران سال پیش مردمانی بدون خط و نگارش را مبتلا کردهاند، ردیابی میکنند؟ پاسخ در علم «دیرینهآسیب شناسی» (Paleopathology) نهفته است؛ علمی شگفتانگیز که از طریق استخوانها، بافتهای منجمد و کدهای ژنتیکی کهن، تاریخچه سلامت بشر را بازنویسی میکند.
بیماریها همواره تهدیدی همیشگی برای جوامع بشری بودهاند. تاریخ مالامال از دورههایی است که ورود یک عفونت جدید به جمعیت، رفتار و سبک زندگی انسانها را بهطور چشمگیری تغییر داده است. طاعونهای بزرگ دوران قرون وسطی، شیوع وبا در اروپای قرن نوزدهم و یا حتی تجربه اخیر همهگیری کووید-۱۹ در سال ۲۰۲۰، همگی گواهی بر این مدعا هستند که یک بیماری جدید میتواند نظم زندگی روزمره را کاملاً دگرگون کند.
اما باستان شناسان یا دیرینه-انسانشناسان چگونه درباره بیماریهایی تحقیق میکنند که انسانهای پیش از تاریخ (بدون هیچ پیشینه مکتوبی) به آن مبتلا شدهاند؟ یا امراضی که در نقاط جغرافیایی کاملاً منزوی رخ دادهاند یا بهقدری برای مردم آن زمان عادی بودهاند که کسی زحمت ثبت آنها را به خود نداده است؟ هرچند این مأموریت غیرممکن به نظر میرسد، اما علم مدرن راهحلهای بینظیری برای آن یافته است.
«دیرینه آسیب شناسی» (Paleopathology) علم مطالعه بیماریهای باستانی از طریق بررسی طیف وسیعی از دادههاست؛ از بقایای استخوانی و بافتهای نرم گرفته تا مصنوعات و محیطهایی که مواد بیولوژیکی در آنها سالم باقی ماندهاند. بررسی بیماریهای گذشته نهتنها دیدگاهی ارزشمند درباره زندگی روزمره پیشینگان (مانند رژیم غذایی، محیط زیست و وضعیت بهداشت زمان آنها) به ما میدهد، بلکه به درک بهتر نحوه تکامل بیماریهای امروزی و پیشبینی تغییرات آنها در آینده نیز کمک میکند.
باستانشناسان از چه تکنیکهایی برای شناسایی این بیماریها استفاده میکنند؟ اگرچه دیرینهآسیبشناسی حوزهای بسیار پیچیده و در حال تکامل است، اما اصلیترین روشهای کاربردی آن به شرح زیر است:
۱. شواهد استخوانی و دندانی
استخوانها و دندانها فراتر از ساختارهایی کلسیمی از یک موجود مرده، گنجینهای از اطلاعات درباره سبک زندگی فرد هستند.
به عنوان مثال، اگر فردی در کودکی دچار سوءتغذیه شدید شده باشد، بدن برای بقا به حالت ذخیره انرژی رفته و بافتهای چربی و ماهیچهای خود را تجزیه میکند. این استرس فیزیولوژیکی شدید، ردهایی دائمی در بدن بر جای میگذارد. در شرایط عادی، دندان انسان (بخش عاج یا دنتین) حاوی نشانههای شیمیایی منحصربهفردی از ایزوتوپهای کربن و نیتروژنِ حاصل از رژیم غذایی است. اما در دوران قحطی، دنتین تازه شکلگرفته الگوهای ایزوتوپی خاصی را نشان میدهد که حاکی از بازیافت بافتهای خودِ بدن است. از آنجا که عاج دندان در سنین بالاتر بازسازی نمیشود، این نسبتهای ایزوتوپی برای همیشه در دندانها قفل میشوند. انسانشناسان زیستی اخیراً از این روش برای اثبات آسیبهای ماندگار سوءتغذیه بر مردم قرون وسطی استفاده کردهاند.
علاوه بر این، بیماریهای عفونی خاصی مانند سل و سیفلیس علائم متمایز و آشکاری روی استخوانها به جا میگذارند (مانند سل استخوانی یا استئومیلیت سیفلیسی). بررسی اسکلتهای پیش از تاریخ در نقاط مختلف جهان (مانند کشف باکتری سیفلیس در اسکلتهای چند هزارساله برزیل) به دانشمندان کمک کرده است تا مسیر تکاملی این بیماریهای مقاربتی و عفونی را بازسازی کنند.
۲. بافتهای نرم و مومیاییها
اگرچه اسکلتها رایجترین یافتههای باستانشناسی هستند، اما گاهی اوقات بافتهای نرم نیز به لطف مومیایی شدنِ طبیعی یا مصنوعی حفظ میشوند. ارگانهای داخلی بدن، نشانههای مستقیمی از بیماریها را در خود دارند.
تصویربرداری سیتی اسکن (CT Scan) از مومیاییهای مصری نشان داده است که برخی از آنها دچار تکلس شریانها (رسوب کلسیم در رگها) بودهاند که نشانه واضحی از بیماریهای قلبی-عروقی است. این یعنی سکته و بیماری قلبی مریضی مدرنی نیست، بلکه از باستان گریبانگیر بشر بوده است. وجود این عارضه در مومیاییهای پرو، جنوب غربی آمریکا و مجمعالجزایر آلوتی در آلاسکا نشان میدهد که شاید انسانها به صورت ژنتیکی مستعد این بیماری هستند.
همچنین دستگاه گوارش مومیاییها اطلاعات بینظیری از انگلهای باستانی به دست میدهد. برای نمونه، در بررسی بقایای مومیاییهای طبیعی معروف به «مردان نمکی چهرآباد ایران» (که بر اثر ریزش معدن نمک در ۲۵۰۰ سال پیش حفظ شده بودند)، دانشمندان در شکم یکی از معدنکاران تخم کرمهای نواری طفیلی پیدا کردند که قدیمیترین نمونه مستند از این انگل رودهای در تاریخ ایران به شمار میرود.
۳. انقلاب ژنتیک و دیانای باستانی (aDNA)
مهیجترین و متحولکنندهترین پیشرفت در باستانشناسی بیماریها، با انقلاب پژوهشهای ژنتیکی رقم خورد. دیانای باستانی (aDNA) به مواد ژنتیکی استخراجشده از استخوانها، دندانها یا پاتوژنهای (عوامل بیماریزا) درون آنها گفته میشود.
دانشمندان با روشهای پیشرفته آزمایشگاهی، قطعات خردشده این دیانایها را مانند پازل کنار هم میچینند تا ژنوم عامل بیماری را بازسازی کنند. به کمک این تکنیک رسماً تایید شد که عامل «مرگ سیاه» (طاعون بزرگ قرون وسطی در لندن) باکتری یرسینیا پستیس (Yersinia pestis) بوده است. حتی مشخص شد که «طاعون ژوستینین» در سال ۵۴۱ میلادی در امپراتوری بیزانس نیز توسط سویهای از همین باکتری رخ داده است.
این تحلیلهای ژنتیکی حتی فراتر از انسان هوشمند، به سراغ اجداد کهن ما یعنی نئاندرتالها نیز رفته است. دانشمندان با بررسی استخوانهای ۵۰ هزارساله نئاندرتالها در غار «چاگیرسکایا» روسیه، بقایای سه ویروس شایع انسانی شامل آدنورئوس، هرپسویروس (تبخال) و پاپیلوماویروس را کشف کردند. این کشف ثابت کرد نئاندرتالها نیز از همان ویروسهایی رنج میبردند که انسانهای مدرن امروز با آنها دستوپنجه نرم میکنند و این نظریه را تقویت کرد که شاید همهگیریهای ویروسی یکی از عوامل انقراض نئاندرتالها بوده باشد.
نتیجه گیری
اگرچه علم دیرینهآسیبشناسی بسیار گستردهتر از این چند روش است، اما همین شواهد به خوبی نشان میدهند که تاریخ سلامت انسان تا چه حد با گذشته او گره خورده است. امروزه دانشمندان بیش از هر زمان دیگری به شواهد باستانی اتکا میکنند تا تغییرات ویروسها و باکتریهای مدرن را پیشبینی کنند؛ چرا که این نتایج اثبات میکند صرفنظر از اینکه در چه عصری متولد شده باشید، «بیماری» بخش جداییناپذیری از تجربه انسان بودن است.

















ارسال دیدگاه