اجرای دو پروژه بزرگ راهسازی در اقلیم کردستان عراق، باستانشناسان را به بقایای کاوشنشدهای از دورههای اشکانی، ساسانی و اوایل اسلام رسانده است.
به گزارش مجله اینترنتی باستانشناس و به نقل از رسانههای منطقه، این یافتهها از دو منطقه کاوش مجزا به دست آمدهاند: پروژه بزرگراه اربیل–کویه و طرح توسعه کمربندی ۱۵۰ متری اربیل. این محوطهها در کنار هم، شواهد جدیدی از وضعیت سکونت و زندگی روزمره در خارج از مرکز تاریخی شهر اربیل ارائه میدهند؛ شهری که لایههای باستانی آن تا اعماق زمینِ مدرن امروزی امتداد یافته است.
کشف اشیای دوران ساسانی در مسیر بزرگراه اربیل–کویه

کاوشهای باستانشناسی در امتداد بزرگراه اربیل–کویه به کشف کوزههای سفالی، تکههای ظروف، آینهها، ابزارهایی که گمان میرود برای آرایش چشم (سرمهدان) استفاده میشده و یک مهر باستانی منجر شده است. اداره آثار باستانی کویه قدمت این مجموعه را به دوران شاهنشاهی ساسانی (قرن سوم تا هفتم میلادی) نسبت داده است.
بر اساس گزارش رسانه PUKmedia، پیش از آغاز ساختوساز، دو نقطه باستانی در امتداد این بزرگراه شناسایی شده بود. این اداره در سال ۲۰۲۲ درخواستی را برای انجام کاوش با همکاری یک دانشگاه چینی ارائه داد، اما به دلیل کمبود بودجه این کار به تعویق افتاد.
با این حال، زمانی که عملیات ساخت جاده جدید به این محدوده حساس باستانی رسید، شرایط تغییر کرد؛ شرکت مسئول پروژهی راهسازی موافقت کرد که هزینه کاوشهای باستانشناسی را در بخشهای تحت تأثیر این پروژه تأمین کند.
عملیات میدانی از اواخر ماه می آغاز شد و بخش عمدهای از کاوشها در مدت حدود یک ماه به پایان رسید. در حال حاضر باستانشناسان مشغول پاکسازی، مستندسازی و طبقهبندی اشیای کشفشده هستند تا بتوانند به نتایج دقیقتری دست یابند.
اگرچه این یافتهها در بررسیهای اولیه به دوره ساسانی نسبت داده شدهاند، اما تعیین تاریخ دقیق، کاربری و ارتباط باستانشناسی آنها به نتایج پژوهشهای در حال انجام بستگی دارد. در این میان، مُهر کشفشده در صورت خوانا بودن طرح یا کتیبهاش میتواند اطلاعات بسیار ارزشمندی ارائه دهد؛ همچنین آینهها و لوازم آرایشی، شواهد کمنظیری از سبک زندگی و آراستگی فردی در آن دوران را به نمایش میگذارند.
بررسی و کاوش در ۱۴ محوطه باستانی در حومه اربیل

به طور همزمان، یک کاوش نجاتبخشیِ دیگر در امتداد کمربندی ۱۵۰ متری اربیل در حال انجام است. باستانشناسان در این مسیر توسعه که از جاده کسنزان تا جاده موصل-گوپال امتداد دارد، ۱۴ محوطه باستانی را شناسایی کردهاند.
تمرکز اصلی فعالیتها روی محله «باغلو مناره» و محوطه تاریخی «عزه»، حدفاصل جادههای ۱۲۰ متری و ۱۵۰ متری شهر قرار دارد. یکی از زونهای کاوش در تقاطع یک جاده ۶۰ متری برنامهریزیشده با پروژه بزرگترِ کمربندی واقع شده است.
دکتر نادر بابکر محمد، مدیر آثار باستانی و میراث فرهنگی اربیل در گفتگو با کردستان۲۴ اعلام کرد:
«در این تقاطع، ما کاوشهای خود را در نواری مشخص به طول تقریبی ۶۰۰ متر آغاز کردهایم.»
این کاوشها تحت نظارت اداره کل آثار باستانی و اداره آثار باستانی و میراث فرهنگی اربیل و با مشارکت باستانشناسان دانشگاه صلاحالدین انجام میشود. مقامات رسمی تأکید کردهاند که تا زمان تکمیل بررسیهای باستانشناسی، عملیات ساختوساز در این مناطق حفاظتشده متوقف خواهد بود.
تکهسفالهای به دست آمده در جریان کارهای مقدماتی، به دورههای اشکانی (پارتی)، ساسانی و اوایل دوران اسلامی نسبت داده شدهاند. این تنوع زمانی نشان میدهد که بخشهایی از حومه مدرن اربیل امروزی، در طول چندین انتقال قدرت سیاسی و حکومتی مورد استفاده قرار میگرفته است؛ هرچند ماهیت دقیق این فعالیتها (مسکونی، کشاورزی، تجاری یا اداری) هنوز مشخص نیست.
اربیل در میان جهان اشکانی و ساسانی

اربیل امروزی حول محور شهر باستانی «اربلا» شکل گرفته است؛ مرکزی سیاسی و مذهبی که در تاریخ آشور اهمیت فوقالعادهای داشت. اهمیت این شهر با سقوط امپراتوری آشور به پایان نرسید، بلکه بعدها به قلمروهای قدرت هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان ملحق شد.
در دوره اشکانی، اربلا ارتباط نزدیکی با پادشاهی «حدیاب» (Adiabene) داشت؛ قلمرویی در شمال بینالنهرین که موقعیتی استراتژیک میان جهان روم و اشکانی ایفا میکرد. پس از آنکه اردشیر بابکان (بنیانگذار سلسله ساسانی) در اوایل قرن سوم میلادی اشکانیان را شکست داد، این منطقه تحت کنترل ساسانیان درآمد و تا زمان فتوحات اسلامی در قرن هفتم میلادی، بخشی از این امپراتوری باقی ماند.
سفالهای تازه کشفشده میتوانند به باستانشناسان کمک کنند تا چگونگی تجربه این تغییرات سیاسی را توسط جوامع محلی اطراف اربیل بررسی کنند. فرم سفالها، تکنیکهای ساخت و ترکیب خاک رس میتواند روابط میان سکونتگاهها را آشکار کند، در حالی که اشیای مهرومومشده و وسایل شخصی، شواهدی از سیستم اداری، مالکیت و سنتهای خانگی را ارائه میدهند.
غنای باستانی اربیل بیشتر با ارگ تاریخی آن شناخته میشود که روی یک تپه باستانی (تل) ناشی از چرخههای مکرر سکونت و بازسازی شکل گرفته است. اسناد یونسکو این محوطه را همان ارببلای باستان معرفی کرده و خاطرنشان میسازند که این تپه بیش از ۳۰ متر نهشتههای باستانشناسی مربوط به مراحل اولیه شکلگیری زندگی شهری در بینالنهرین را در خود حفظ کرده است.
یافتههای اخیر نه از طریق یک برنامه پژوهشی بلندمدت، بلکه در پی فوریت و فشار ناشی از پروژههای راهسازی آشکار شدهاند. نجات این آثار، نقش حیاتی «باستانشناسی نجاتبخشی» را در شهرهای در حال توسعه نشان میدهد؛ جایی که شواهد سکونتگاههای باستانی میتوانند فراتر از بناهای شناختهشده و در زیر زمینهایی که برای زیرساختهای مدرن نشانه رفتهاند، پدیدار شوند.

















مگه عراق کاری کنه تو حفظ آثار باستانی ما