راز سکه های طلای هخامنشی در بندر باستانی نوشن

مجله اینترنتی باستان‌ شناس | وقتی ۵۰ سکه طلای هخامنشی پس از ۲۵۰۰ سال سکوت، دست‌نخورده از دل خاک‌های بندر باستانی نوشن بیرون می‌آیند، یعنی تاریخ آماده است تا یکی از پنهان‌ترین رازهای نظامی خود در سواحل اژه را فاش کند. این مسکوکات باستانی که به عنوان دریک یا ارز بین‌المللی جهان باستان شناخته می‌شدند، تصویری دقیق از مناسبات مالی ایران در آسیای صغیر را پیش چشم ما می‌گذارند. اما چرا مالک این کوزه طلا هرگز برای برداشتن سهم خود بازنگشت؟ در این نوشتار، ضمن بررسی بافت تاریخی این کشف بی‌نظیر، به بررسی اهمیت علمی این گنجینه که اکنون در موزه افسوس نگهداری می‌شود، خواهیم پرداخت.

وقتی صحبت از امپراتوری هخامنشی به میان می‌آید، ناخودآگاه شکوه تخت جمشید و کتیبه‌های بیستون در ذهن تداعی می‌شود. اما قلمرو این ابرقدرت باستانی بسیار فراتر از مرزهای امروز ایران بود. کاوش‌های علمی در ویرانه‌های شهر باستانی نوشن (Notion) در غرب ترکیه کنونی، نمونه‌ای درخشان از این حضور تاریخی را آشکار کرده است؛ یک کوزه کوچک سفالی حاوی ۵۰ سکه طلای ناب هخامنشی که برای ۲۵۰۰ سال دست‌نخورده در لایه‌های خاک مدفون باقی مانده بود و پویایی اقتصادی و نظامی ایران را در سواحل دریای اژه به تصویر می‌کشد.

دَریک؛ ارز بین‌المللی و نماد اقتدار شاهنشاهی پارس

سکه‌های کشف‌شدن در این گنجینه، دَریک (Daric) نام دارند؛ مسکوکاتی از جنس طلای فوق‌العاده مرغوب با عیار بسیار بالا که ضرب آن‌ها برای نخستین‌بار به دستور داریوش بزرگ هخامنشی آغاز شد. مشخصه بارز و منحصربه‌فرد این سکه‌ها، تصویر حک‌شده یک کماندار پارسی است که در حالت زانو زده یا در حال دویدن، کمانی را در دست دارد.

دریک‌ها در زمان خود یک ارز بین‌المللی و معتبرترین واحد پولی جهان باستان به شمار می‌رفتند. کارشناسان معتقدند این سکه‌ها به احتمال زیاد در شهر «سارد» (پایتخت ساتراپی لیدیه و مرکز مهم اداری و اقتصادی هخامنشیان در شمال شرق نوشن) ضرب می‌شدند تا مخارج سیاسی، تجاری و به‌ویژه ماشین جنگی امپراتوری را در مناطق مرزی تامین کنند.

مواجب یک‌ ماهه سربازان جنگی در یک کوزه کوچک

برای درک ارزش مادی و نظامی این ۵۰ سکه طلا، باید به یادداشت‌های گزنفون، مورخ و سردار مشهور یونان باستان رجوع کرد. طبق نوشته‌های تاریخی، هر یک سکه دریک طلا، دقیقاً معادل حقوق و دستمزد یک ماه یک سرباز مزدور در آن دوران بود. بنابراین، مجموعه سکه‌های کشف‌ شده در نوتیون می‌توانست مواجب یک ماهه یک گروهان نظامی ۵۰ نفره را به طور کامل پوشش دهد.

این واقعیت، گمانه‌زنی‌های عمیقی را درباره هویت مالک اصلی این گنجینه ایجاد کرده است:

یک فرمانده ارشد نظامی: که مسئولیت پرداخت حقوق سربازان یا نیروهای مزدور را بر عهده داشته است.

یک تاجر یا شهروند ثروتمند محلی: که دارایی خود را در جریان آشوب‌های جنگی پنهان کرده بود.

یک مامور یا دیپلمات هخامنشی: که وظیفه تامین مالی عملیات‌های سیاسی ضد یونانی را در منطقه اژه بر عهده داشت.

چرا مالک گنجینه هرگز برای برداشتن طلاها بازنگشت؟

بزرگ‌ترین راز هر دفینه‌ای، علت رها شدن آن است. کریستوفر راته، مدیر پروژه باستان‌شناسی نوشن از دانشگاه میشیگان، معتقد است این سکه‌ها درون دیوار خانه‌ای قدیمی پنهان شده بودند که در دوره‌های بعدی (عصر هلنیستی)، حیاط یک خانه بزرگ‌تر روی آن بنا شد. اینکه مالک این طلاها هرگز برای احیای دارایی خود بازنگشته، نشان‌دهنده یک بحران ناگهانی و تراژیک است؛ رویدادهایی مثل مرگ غیرمنتظره در میدان نبرد، اسارت یا فرار و تبعید اجباری ناشی از جنگ‌های پی‌درپی.

نوشن؛ میدان نبرد ژئوپلیتیک میان ایران و آتن

شهر باستانی نوشن (نزدیک به منطقه مِندِرس در استان ازمیر فعلی) در دوران کلاسیک یک بندرگاه نظامی حیاتی و استراتژیک بود که به دلیل قرارگیری در مرز برخورد دو تمدن، مدام میان حوزه نفوذ ایران و یونان دست‌به‌ دست می‌شد:

محل کنونی نگهداری؛ گنجینه هخامنشی کجاست؟

پس از کشف این کوزه ارزشمند و اتمام مستندسازی‌های اولیه در محل سایت باستانی، سکه‌ها تحت تدابیر شدید امنیتی به یکی از مهم‌ترین مراکز نگهداری آثار باستانی در ترکیه منتقل شدند.

این ۵۰ سکه دریک طلایی در حال حاضر در «موزه باستان‌شناسی اِفِسوس» (Ephesus Archaeological Museum) واقع در شهر سلجوق در استان ازمیر نگهداری می‌شوند. این موزه که به دلیل میزبانی از شاهکارهای تمدن‌های مدیترانه‌ای و آسیای صغیر شهرت جهانی دارد، اکنون بستری را فراهم کرده تا کارشناسان و سکه‌شناسان بین‌المللی بتوانند پژوهش‌های دقیق‌تری روی عیار طلا، جزئیات قالب‌گیری و گاه‌شماری دقیق این ضرب‌های هخامنشی انجام دهند.

چرا این کشف برای جهان باستان‌ شناسی یک نقطه عطف است؟

بسیاری از سکه‌های دریک هخامنشی که امروز در موزه‌های بزرگ جهان مانند لوور یا بریتانیا دیده می‌شوند، متاسفانه حاصل حفاری‌های غیرمجاز و قاچاق عتیقه هستند؛ این یعنی این سکه‌ها فاقد «بافت باستان‌ شناسی» مشخص هستند و تاریخ‌ نگاران نمی‌دانند دقیقاً در چه بستری، در چه عمقی و در کنار چه اشیاء دیگری قرار داشتند.

اما اهمیت گنجینه نوشن در این است که در یک کاوش علمی، مستند و کاملاً کنترل‌شده به دست آمده است. این کشفِ دست‌نخورده به باستان‌شناسان اجازه می‌دهد تا با مطالعه لایه‌های خاک و قطعات سفالی پیرامون کوزه، جدول زمانی دقیق‌تری از مبادلات مالی، حضور نظامی ایران در اژه و بحران‌های اواخر قرن پنجم پیش از میلاد را بازسازی کنند.