آیا هرم بزرگ جیزه ۲۰ هزار سال قدمت دارد؟

هرم بزرگ جیزه بدون شک یکی از جذاب‌ترین، اسرارآمیزترین و باشکوه‌ترین آثار تاریخی به جا مانده از تمدن‌های بشری است. این بنای عظیم که به عنوان تنها بازمانده از عجایب هفت‌گانه جهان باستان شناخته می‌شود، از نظر تاریخی و باستان‌شناسی، شناسنامه مشخصی دارد؛ جامعه علمی و مصرشناسان به طور سنتی و بر اساس اجماع قاطع، ساخت این بنا را به دوران پادشاهی قدیم مصر، فرعون خوفو (ملقب به خئوپس) و حدود ۲۵۰۰ سال پیش از میلاد نسبت می‌دهند. این سازه غول‌پیکر با بیش از ۲ میلیون قطعه سنگ، برای قرن‌ها نماد مهندسی بی‌نظیر و قدرت بلامنازع فرعون‌های مصر بوده است.

با این حال، عظمت این بنا و نبود اسناد مکتوب بسیار دقیق از نحوه ساخت آن در دل سنگ‌ها، همواره فضا را برای نظریه‌های جایگزین، فانتزی و گاه جنجالی باز نگاه داشته است.

ادعایی عجیب: هرمی از عصر پارینه‌ سنگی!

در میان تمام نظریه‌هایی که تلاش می‌کنند تاریخ رسمی مصر را به چالش بکشند، اخیراً یک مطالعه جنجالی توجه رسانه‌ها و علاقه‌مندان به تاریخ باستان را به خود جلب کرده است. آلبرتو دونینی، مهندس و پژوهشگر ایتالیایی، فرضیه‌ای را مطرح کرده که خط بطلانی بر باورهای سنتی مصرشناسان می‌کشد. او ادعا می‌کند که هرم بزرگ جیزه ممکن است بسیار قدیمی‌تر از آن چیزی باشد که در کتاب‌های تاریخ نوشته شده است.

بر اساس تحلیل‌های مهندسی دونینی، زمان ساخت این بنای عظیم نه به ۴۵۰۰ سال قبل، بلکه می‌تواند تا ۲۰٬۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح عقب برود! این یعنی ساخت هرم به دوره پارینه‌سنگی متأخر (Late Paleolithic) بازمی‌گردد؛ زمانی که بشر هنوز در دوران غارنشینی، شکار و جمع‌آوری آذوقه به سر می‌برد، تمدن مصر شکل نگرفته بود و حتی کشاورزی نیز اختراع نشده بود. اما او چگونه به این عدد شگفت‌انگیز رسیده است؟

روش فرسایش نسبی (REM)؛ کلید این ادعا چیست؟

مبنای اصلی ادعای دونینی، استفاده از متدولوژی خاصی به نام «روش فرسایش نسبی» (Relative Erosion Method) است. در این روش، مهندسان به جای استفاده از مواد شیمیایی یا رادیواکتیو، میزان فرسایش سطحی، تخریب طبیعی و ساییدگی سنگ‌های مختلف یک بنا را در مقایسه با یکدیگر می‌سنجند.

دونینی برای محاسبات خود یک مبدا زمانی مشخص پیدا کرد: سال ۱۳۰۳ میلادی. در این سال، زلزله‌ای سهمگین در مصر رخ داد که باعث شد بخشی از سنگ‌های پوششی و صاف هرم ریزش کنند و سنگ‌های لایه‌های درونی که هزاران سال از باد و باران مصون بودند، ناگهان در معرض هوای آزاد قرار بگیرند. دونینی با مقایسه میزان ساییدگی و فرسایش این سنگ‌های تازه عریان‌شده (که حدود ۷۰۰ سال است در معرض هوا هستند) با سنگ‌هایی که از روز اول ساخت هرم بدون پوشش مانده و باد خورده‌اند، به یک فرمول ریاضی برای نرخ فرسایش سنگ‌ها دست یافت. محاسبات خروجی این فرمول، قدمت کل سازه را به طرز باورنکردنی‌ای ۲۰ هزار ساله نشان می‌داد.

چرا باستان شناسان و زمین‌ شناسان این نظریه را به شدت رد می‌کنند؟

با وجود جذابیت بالایی که این نظریه برای طرفداران تاریخ جایگزین دارد، جامعه باستان‌شناسی، زمین‌شناسی و مصرشناسی جهان تقریباً به طور یکپارچه این ادعا را رد کرده‌اند. دلایل اصلی مخالفت شدید دانشمندان با روش فرسایش نسبی در جیزه به شرح زیر است:

۱. فرسایش، خط‌کش دقیقی برای سنجش زمان نیست

زمین‌شناسان تأکید دارند که فرسایش سنگ‌ها یک فرآیند خطی و ثابت نیست. شما نمی‌توانید بگویید اگر سنگی در ۷۰۰ سال گذشته فلان مقدار فرسایش یافته، حتماً در ۱۰ هزار سال پیش هم با همین سرعت فرسایش می‌یافته است. فرسایش به شدت تابع شرایط جوی، رطوبت، سرعت باد و میزان بارندگی است.

۲. تغییرات اقلیمی شدید در تاریخ مصر

بزرگ‌ترین نقطه ضعف نظریه دونینی، نادیده گرفتن تاریخچه آب‌وهوایی شمال آفریقا است. شواهد زمین‌شناسی به وضوح نشان می‌دهند که اقلیم مصر در طول ۲۰ هزار سال گذشته دستخوش تغییرات رادیکال شده است:

• دوره مرطوب آفریقایی: بین ۱۱,۰۰۰ تا ۵,۰۰۰ سال پیش، صحرای بزرگ آفریقا و منطقه جیزه اصلاً بیابان خشک امروزی نبودند؛ بلکه این مناطق پوشیده از علفزارها، دریاچه‌ها، رودخانه‌ها و شاهد باران‌های سیل‌آسای موسمی بودند.
• تغییر به اقلیم خشک: تنها از حدود ۵,۰۰۰ سال پیش به این سو بود که این منطقه رو به خشکی رفت و به بیابان تبدیل شد.

بنابراین، سنگی که در دوران باران‌های سیل‌آسا بوده، چندین برابرِ دوران خشکی فرسایش یافته است. این نوسانات اقلیمی عملاً فرمول نرخ ثابت فرسایش را بی‌پایه و اساس می‌کند.

شواهد علمی محکم چه می‌گویند؟

برخلاف فرضیه فرسایش که بر پایه حدس و گمان‌های مهندسی استوار است، تاریخ‌گذاری سنتی (۲۵۰۰ پیش از میلاد) توسط کوهی از شواهد علمی متقاطع و گوناگون پشتیبانی می‌شود که همگی یکدیگر را تأیید می‌کنند:

• تاریخ‌گذاری رادیوکربن ملات: دانشمندان نمونه‌های متعددی از مواد آلی، مانند ذرات زغال چوب، خاکستر و بقایای گیاهی را که در داخل ملات بین سنگ‌های بزرگ هرم محبوس شده بودند، استخراج کرده و تحت آزمایش کربن-۱۴ قرار دادند. نتایج این آزمایش‌ها با قاطعیت بازه زمانی ۲۶۰۰ تا ۲۵۰۰ قبل از میلاد را نشان داد.
• سایت باستان‌شناسی پیرامون: هرم یک سازه ایزوله در میان بیابان نیست. در اطراف هرم، گورستان‌های عظیمی از کارگران، اشراف‌زادگان و مهندسان آن دوره یافت شده است. در این گورستان‌ها اسکلت‌هایی با نشانه‌های جراحی استخوان، پوتین‌ها، ابزارها و ظروف سفالی کشف شده که همگی متعلق به عصر برنز (پادشاهی قدیم مصر) هستند.
• کشف پاپیروس‌های وادی‌الجرف: در سال‌های اخیر، قدیمی‌ترین پاپیروس‌های جهان در نزدیکی دریای سرخ کشف شد که متعلق به بازرس جوانی به نام «مرر» (Merer) بود. این پاپیروس‌ها دفترچه یادداشت روزانه کار روزانه او هستند که توضیح می‌دهد چگونه او و ملوانانش سنگ‌های آهکی براق را از معادن «طره» با قایق از طریق رود نیل به جیزه منتقل می‌کردند تا برای ساخت هرم بزرگ خوفو استفاده شود. این سند مکتوب، میخ آخر را بر تابوت نظریه‌های قدمت ده‌ها هزار ساله کوبید.

نتیجه‌گیری: جذابیت افسانه‌ها در برابر حقیقت علم

ایده وجود هرم بزرگ جیزه در ۲۰ هزار سال پیش، یادآور تمدن‌های پیشرفته گمشده‌ای مانند آتلانتیس است و برای ذهن کنجکاو انسان بسیار هیجان‌انگیز به نظر می‌رسد. اما علم باستان‌شناسی بر اساس شواهد مادی، آزمایشگاه و اسناد مکتوب صحبت می‌کند. پژوهش آلبرتو دونینی به دلیل نداشتن داوری همتا (Peer Review) در مجلات علمی معتبر و نادیده گرفتن فاکتورهای زمین‌شناسی، فعلاً در حد یک فرضیه جنجالی و رسانه‌ای باقی می‌ماند و هرم بزرگ جیزه همچنان به عنوان شاهکار بی‌بدیل مصریان باستان در ۴۵۰۰ قبل شناخته می‌شود.

سوالات متداول