تمدن گمشده ای که شاید زادگاه زرتشت باشد!

مجله اینترنتی باستان‌شناس | قرار گرفتن انگشت انسان در پس‌زمینه تصویر این اشیاء، به خوبی نشان می‌دهد که این مجسمه‌ طلایی و شیر سنگی چقدر ظریف و کوچک هستند؛ شاهکاری که مهارت خارق‌العاده و تحسین‌برانگیز صنعتگران آن دوران را به رخ می‌کشد.

مدت‌ها پیش از آنکه تمدن معروف «مرو» اولین برج‌های خود را برافرازد، روستاهای عصر برنز در امتداد رودخانه مرغاب در منطقه‌ای که امروز «واحه مارگیانا» نامیده می‌شود، در حال شکل‌گیری بودند. بزرگ‌ترینِ این سکونتگاه‌های باستانی که هم‌اکنون در حوالی گونو دپ در حال حفاری است، به دلیل وسعت بی‌نظیر و ساختار شهریِ پیچیده‌اش، جامعه باستان‌شناسی جهان را شگفت‌زده کرده است.

سه دوره طلایی حیات در «تپه خاکستری»

گونور دپه که در زبان محلی به معنای «تپه خاکستری» است، در دلتای باستانی رودخانه مرغاب و در نزدیکی مرز افغانستان امروزی واقع شده است. به نظر می‌رسد این شهر در سه دوره اصلی مسکونی بوده است:

1. ۲۳۰۰ تا ۱۹۰۰ پیش از میلاد: دوره نخستین شکل‌گیری و شکوفایی.
2. ۱۹۰۰ تا ۱۷۰۰ پیش از میلاد: بازسازی بزرگ شهر پس از یک آتش‌سوزی مهیب.
3. ۱۷۰۰ تا ۱۵۰۰ پیش از میلاد: دوران پایانی که پس از آن شهر به طور کامل متروکه شد.

این سکونتگاه، درست مانند شهرهای باستانی تمدن دره سند، در ساحل راست رودخانه بنا شده بود. کاوش‌ها در این منطقه وجود مخازن بزرگ آب، سکونتگاه‌های اقماری کوچک‌تر، گورستان‌هایی با هدایای مجلل که «نشان‌دهنده جایگاه اجتماعی بالای مردگان» است، دفن آیینی حیوانات، کارگاه‌های ذوب مفرغ (برنز)، کاخ‌های احتمالی و سازه‌های متعدد دیگری را تایید کرده است.

جاده ابریشم پیش از پیدایش ابریشم!

فرهنگ گونو دپ شباهت‌های بسیاری با تمدن‌های خاور نزدیک، خاورمیانه و دره سند دارد. در بخشی از گزارش‌های باستان‌شناسی آمده است:

«روش پختن و حرارت دادن به کانی‌ها [برای ساخت مهره‌ها و موزاییک‌ها] جهت تسهیل تراش‌کاری آن‌ها، تکنیکی است که در آثار تمدن دره سند از دوران نوسنگی شناخته شده بود. مهرهای تمدن هاراپا نیز عمدتاً از سنگ استاتیت (سنگ صابون) پس از پختن در آتش ساخته می‌شدند.»

هیچ شکی وجود ندارد که روابط تجاری مستقیمی میان گونو دپ و شهرهای باستانی دره سند برقرار بوده است. ویکتور ساریانیدی، باستان‌شناس نامداری که سال‌ها در این محوطه کار کرد، تاکید داشت که مسیرهای تجاری معروف به “جاده ابریشم” مدت‌ها پیش از آغاز تجارت ابریشم شکل گرفته بودند. این راه‌ها در عصر برنز یا حتی پیش از آن فعال بودند. در واقع از طریق همین تماس‌ها، تعاملات فرهنگی و همزیستی مسالمت‌آمیز سنت‌های مختلف اقتصادی و فرهنگی در آسیای مرکزی و به‌ویژه ترکمنستان بود که انسان‌ها توانستند دانش و فناوری‌های روز را به یکدیگر منتقل کنند و یکی از درخشان‌ترین مراکز فرهنگ جهانی را بیافرینند.

گهواره زرتشتیان و اکسیر ممنوعه مگی‌ها

این محوطه شگفت‌انگیز نخستین بار در سال ۱۹۷۲ توسط باستان‌شناس برجسته روسی-یونانی، ویکتور ساریانیدی، کشف شد و او تا پایان عمر به کشفیات جدید در آن ادامه داد. ساریانیدی گونو دپ را یکی از تمدن‌های بزرگ جهان باستان می‌دانست؛ ادعایی که اگرچه هنوز میان برخی باستان‌شناسان مورد بحث است، اما جذابیت انکارناپذیر این سایت را کم نمی‌کند.

آنچه قطعی است، این است که گونور دپه یکی از قدیمی‌ترین تمدن‌های پرستش آتش (موازی با فرهنگ‌های باکتریایی یا همان بلخی در افغانستان همسایه) است. اولین نشانه‌های کشاورزی در این منطقه به ۷۰۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. دانشمندان بر این باورند که این شهر بزرگ در اواخر عصر برنز، به دلیل تغییر مسیر رودخانه مرغاب و بحران بی‌آبی، به آرامی خالی از سکنه شد. قدمت قدیمی‌ترین لایه‌های حفاری شده فعلی به ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد.

اما جنجالی‌ترین نظریه ساریانیدی این بود که گونو دپ زادگاه نخستین دین توحیدی جهان، یعنی آیین زرتشت و محل زندگی خودِ زرتشت پیامبر بوده است. در سایت‌های مجاور، چهار آتشکده بزرگ و همچنین شواهدی از یک فرقه مذهبی کشف شده که از معجونی جادویی و قوی ساخته شده از گیاهان خشخاش (شاهدانه)، حشیش و افدرا استفاده می‌کردند. این نوشیدنی مسحورکننده به احتمال بسیار زیاد همان «هوم» (Haoma / Soma) یا اکسیر مقدسی است که مغان پیش از زرتشت در آیین‌های خود می‌نوشیدند؛ همان معجونی که زرتشت بعدها در متون اوستا به شدت علیه مصرف آن و جادوگری‌های پیرامونش برخاست.

منبع اصلی گزارش: موزه ارمیتاژ – سن پترزبورگ