آتشکده ها در ایران از چه زمانی به وجود آمدند؟

مجله اینترنتی باستان شناس : تاریخ دقیقی برای آغاز تأسیس آتشکده ها در ایران وجود ندارد با این حال، به نظر می‌رسد آتشکده‌ها از دوران اشکانیان و بعدها در دوره ساسانی و به عنوان بخشی از مراسم و آیین‌های مذهبی زرتشتیان شکل گرفته‌اند. شاهان ساسانی هر بار که به تخت سلطنت می‌نشسته‌اند، آتشی برپا می‌کردند که نمادی از قدرت و افروختن آتش مقدس بود.

آتشکده ها شکل قوام یافته نیایشگاه ها بود که از نیمه ی دوم اشکانی به الهیات ایران باستان راه یافت ، تا قبل از این دوره آتشکده وجود داشت اما نه به شکل رسمی و سازه و معماری خاص.

ساختار اولیه آتشکده ها به صورت تک سنگ های بزرگ در محیط های دو در دو وجود داشته است.

برای ایرانیان باستان ، عنصر آتش از سه عنصر دیگر مقدس تر بوده چون دیده می شد اما جسمیت نداشت. در نیمه ی دوم اشکانی برای اولین بار مجمع روحانیون تشکیل و اهورامزدا به عنوان خدای اعلا معرفی می شود. سایر ایزدان به مقام فرشتگان مقرب اهورامزدا در می آیند.

عنصر پرستی در ایران باستان رواج نداشته ، آتش پیش از این نماد ایزد مهر بوده و از این دوره به بعد نماد مزدا می شود.

خاک نماد ایزد اسفند ، آب نماد ایزد ناهید ، و باد سمبل ایزد مهر می شود.

در این آتشکده ها یک آتشدان طراحی می شد و سنگی در مرکز قرار داشت ، در چهار طرف سازه مکانهایی برای قرار دادن آتش به شکل شمع سوز یا پیه سوز وجود داشت. در بیرون بنا تا فاصله ای معین از خاک سرخ و زرد استفاده می کردند در اطراف آتشکده ها چشمه یا منبع آبی وجود داشت که در باور مردمان ، مقدس پنداشته می شد.

بدلیل قداست آتشکده ها در باور ایرانیان باستان در اطراف آن قبرستان وجود نداشت.تقریبا در تمام شهرها و روستاهای ایران پیش از اسلام آتشکده وجود داشته است.

در دوران ساسانی معماری آتشکده ها پیچیده تر شد و به صورت سازه های چهار درب با سقفی گنبدی ساخته در آمد.آتشکده ها را به نام چهار دیواری ، چهارطاقی و آتشگاه نیز می نامند.

از سال 50 تا 60 پیش از میلاد در بناهای حکومتی و مذهبی از سقف گنبدی و هلالی استفاده می شد.از زمان کرتیر موبد یک تحول اساسی در فرهنگ مذهبی بوجود آمد.آیین زرتشتی رسمیت یافته و سقف های گنبدی در آتشکده ها رایج شد.

آتشکده ها در ایام خاص سال پذیرای شخصیت های سیاسی و مذهبی بودند.

از لحاظ مکان یابی و محل قرار گیری محلی انتخاب می شد تا بادگیر نباشد.در میان آتشکده های کوچک و بزرگ پیش از اسلام سه آتشکده بیش از همه مورد توجه و احترام بود.

آتشکده های مهم ایران باستان

1. آتشکده آذرفرنبغ : این آتش که به موبدان و طبقه روحانیون زردشتی اختصاص داشت تا اواخر دوره ساسانی در کاریان یکی از شهرهای دارابگرد فارس قرار گرفته بود.اصطخری در ذکر آتشکده های پارس می گوید : «هیچ ناحیه و روستایی نیست که درو آتشگاهی است… کاریان آتشگاهی است نزدیک برکه جور و آن را «بارین» خوانند و به زبان پهلوی بر آن نبشته اند که سی هزار دینار بر آن هزینه شد.»

2.آتشکده آذر گشنسب : یکی دیگر از آتشکده های بزرگ ساسانی است که به طبقه جنگاوران اختصاص داشته و در شیز ارومیه در آذربایجان قرار داشته است.مسعودی در ذکر طبقه چهارم از ملوک ایران می گوید : «ملوک الطوایف قریب یکصد شاه بودند…و زمستان را در عراق به سر می بردند و تابستان را در شیز آذربایجان اقامت می گرفتند و در آنجا تاکنون آثاری شگفت از بنا و تصویر با رنگ های جالب از صورت افلاک و نجوم جهان از خشکی و دریا و آبادی و معدن و ویرانه و گیاه و حیاون و عجایب دیگر بجاست و هم در آنجا آتشکده ای هست که به نزد همه مردم ایران محترم است و آنرا «آذرخش» گویند که آذر به فارسی نام آتش است و «خش» به معنی نیکوست و چون یکی از شاهان ایران به سلطنت می رسید به احترام این آتشکده پیاده به زیارت آن می رفت و نذرها می کرد.»

3. آتشکده آذر برزین مهر : یکی دیگر از سه آتشکده مهم دوره ساسانی واقع در کوه ریوند یا پشته گشتاسبان در ابر شهر یا نیشابور در خراسان که به طبقه کشاورزان و تولیدکنندگان اختصاص داشته است.

با ورود اسلام به ایران آتشکده ها جای خود را به مساجد دادند .

ویژگی‌های معماری آتشکده‌ها

آتشکده‌ها در ایران دارای ویژگی‌های معماری خاصی هستند که آن‌ها را از سایر بناهای مذهبی متمایز می‌کند. برخی از این ویژگی‌ها عبارتند از:

1. قبة مرکزی: آتشکده‌ها معمولاً دارای قبه‌ای مرکزی هستند که بر فراز آن، محل نگهداری آتش مقدس قرار دارد. این قبه‌ها می‌توانند شکل‌های مختلفی داشته باشند.
2. مسیر ورود: اغلب آتشکده‌ها دارای مسیر خاصی برای ورود و خروج هستند که نشان‌دهنده احترام به آتش و مراسم مذهبی است.
3. ارتفاع بلند: بسیاری از آتشکده‌ها به دلیل اهمیت آتش، دارای ارتفاع بلندی هستند که نماد نزدیکی به آسمان و ارتباط با جهان معنوی است.
4. وجود آتشدان: آتشدان یا آتشگذاری در مرکز آتشکده قرار دارد که آتش مقدس در آن نگهداری می‌شود. این آتش باید همیشه روشن باشد.
5. استفاده از نور طبیعی: طراحی آتشکده‌ها به گونه‌ای است که نور طبیعی وارد آن‌ها می‌شود و در کنار آتش، فضایی معنوی و نورانی ایجاد می‌کند.
6. تزئینات: آتشکده‌ها معمولاً با تزئینات سنگی یا کاشی‌کاری‌های زیبا تزئین شده‌اند که نمایشی از هنر و فرهنگ زمانه خود هستند.
7. محوطه بیرونی: بسیاری از آتشکده‌ها دارای محوطه‌های بزرگ و باز هستند که برای مراسم مذهبی و تجمعات استفاده می‌شوند.

نقش آتش در مذهب زرتشتی

1. نماد الهی: آتش در زرتشتی‌گری به عنوان نماد خداوند و نماینده‌ی نور و حقیقت محسوب می‌شود. زرتشتیان آتش را مقدس می‌دانند و بر این باورند که آتش می‌تواند به انسان کمک کند تا به درک حقیقت و روشنایی برسد.
2. آتشکده‌ها: در آیین زرتشتی، آتشکده‌ها محل عبادت و مراسم مذهبی هستند که آتش مقدس در آن‌ها همواره روشن نگه‌داشته می‌شود. زرتشتیان به نگهداری از این آتش و پرستش در مقابل آن اهتمام دارد.
3. مراسم و آیین‌ها: آتش در بسیاری از مراسم مذهبی زرتشتیان، از جمله جشن‌های مذهبی مانند نوروز و جشن سده، نقش کلیدی دارد. روشن کردن آتش در این جشن‌ها به عنوان نمادی از شادی و پاکی تلقی می‌شود.
4. فلسفه زرتشتی: آتش به عنوان نمادی از جنگ علیه تاریکی و ناپاکی همچنین در فلسفه زرتشتی جایگاه ویژه‌ای دارد. زرتشتیان برای حفظ پاکی و روشنایی، از آتش‌های مقدس در زندگی روزمره خود استفاده می‌کنند.

به طور کلی، آتش در مذهب زرتشتی نه‌تنها جزء مهمی از عبادت و مناسک مذهبی است، بلکه به عنوان یک نماد از پاکی، حقیقت و نور الهی در زندگی زرتشتیان مطرح می‌شود