گنجینه های پازیریک : از تابوت های چوبی تا گریفین های محافظ طلا

مجله اینترنتی باستان شناس : آلتای منطقه ای منحصر به فرد در کره زمین است. لایه های عظیمی از فعالیت های حیات بخش تمدن بشری را محافظت می کند. این منطقه محل شکل گیری و تکامل فرهنگی گروه های قومی پراکنده در اوراسیا است.

جمهوری آلتای از جمله رشته کوه آلتای بخشی از فدراسیون روسیه است. این کشور دارای مرزه ای خارجی با مغولستان، چین و قزاقستان است. جمهوری آلتای به دلیل غنی ترین میراث طبیعی و فرهنگی یکی از اصیل ترین مناطق روسیه است. در طول هزاره ها بناهای ارزشمند تاریخ بشر و میراث فرهنگی عظیمی از تمدن جهانی در اینجا شکل گرفت.

سکاها و گنجینه های فرهنگ پازیریک

“گنجینه های فرهنگ پازیریک” در اوایل دوره سکاها شامل تپه های تدفینی منحصر به فرد و مشهور جهان (کورگان ها)و سنگ نگاره های فرهنگ پازیریک است. فرهنگ پازیریک یکی از فرهنگ های مرتبط با آسیای میانه در زمان سکاها است. که در منطقه وسیعی از کوه های آلتای از سده های ششم تا دوم پیش از میلاد وجود داشته است. این فرهنگ شواهد روشنی از خود به جا گذاشته است که توسط مجموعه های تدفینی منحصر به فرد ارائه می شوند. محوطه های باستانی که میراث فرهنگی زمان پازیریک را نشان می دهند شامل تپه های تدفینی (مقبره های یخ زده اشراف قبیله ای)و سنگ نگاره هایی هستند که به سبک حیوانات ساخته شده اند.

اشیا موجود در “گنجینه های فرهنگ پازیریک” سکاهای اولیه عبارتند از:

آثار باستانی (تپه ها و سنگ نگاره ها)فرهنگ پازیریک

پازیریک مجموعه ای از تپه‌های باستانی (N50°44’45.26″ E88°4’16.69″) است. که در فاصله 80 کیلومتری جنوب شرقی دریاچه تلتسکویه و در قلمرو منطقه حائل ذخیره‌گاه طبیعی آلتای که جزء اموال میراث جهانی می باشد واقع شده است.

کاتاندا مجموعه‌ای از تپه‌های باستانی است که در مختصات N50°54 890 E085°34623 در ذخیره‌گاه کاتونسکی، یکی از اجزای کلیدی متعلق به میراث جهانی یونسکو معروف به کوه‌های طلایی آلتای، واقع شده‌اند. این تپه ها در 5 کیلومتری شمال غربی روستای کاتاندا قرار دارند.

مجموعه سنگ نگاره در النگاش (مختصات N50°08.853 E088°18.280) در دره زیبای رودخانه النگاش در ناحیه کوش-آغاچ، واقع در محدوده پارک طبیعی منطقه آرام یوکوک واقع شده است. هدف اصلی این پارک حفظ شگفتی‌های طبیعی فلات یوکوک، یکی از اجزای حیاتی کوه‌های طلایی آلتای است.

آثار باستانی مشابه فرهنگ پازیریک (تپه ها و سنگ نگاره ها)

توئکتا مجموعه ای از تپه‌های باستانی (N50°50’726″ E085°52’981″) است که در منطقه اونگودای، در ساحل چپ رودخانه اورسل، در بخش شمال شرقی روستای توئکتا قرار دارد.

کالبک طش مجموعه ای از سنگ نوشته ها (N۵۰ ۴۰ ۲۷۲ E۸۶ ۸۲ ۰۷۶)است که در ساحل راست رودخانه چویا در ۱۸ کیلومتری جنوب شرقی روستای اینیا از توابع بخش انگدای بر روی گذرگاهی به نام کالبک طش واقع شده است.

اهمیت برجسته گنجینه های فرهنگی پازیریک در آلتای که در آلبوم “حفظ مقبره های یخ زده کوه های آلتای” که در سال 2008 توسط یونسکو منتشر شد بیان شد. محوطه های باستانی میراث فرهنگی پازیریک شامل مقابر (کورگان ها) و سنگ نگاره ها می باشد. تاریخچه چند هزار ساله کوه‌های آلتای با رویدادهای بزرگی که در فضاهای وسیع آسیای شمالی و مرکزی و اروپای شرقی رخ داده است پیوند نزدیکی دارد. با توجه به اکتشافات منحصر به فرد در گورپشته های پازیریک (منطقه اداری اولاگانسکی) دانشمندان از تعریف اصطلاحی “فرهنگ پازیریک” برای مکان های باستانی دوران سکاها استفاده می کنند.

معروف‌ترین آثار فرهنگ پازیریک عبارتند از: تپه‌های باستانی در پازیریک، اوکوک، بشادر، توئکتا، کاتاندا و مجموعه‌های سنگ نگاره – النگاش، کلبک طش.

فرهنگ بسیار توسعه یافته و منحصر به فرد پازیریک به یک میراث جهانی تبدیل شد. در حال حاضر در جمهوری آلتای بیش از ششصد مقبره (کورگان) مرتبط با شارحان فرهنگ باستان شناسی پازیریک بررسی شده است. اشیاء یافت شده در مقبره های یخ زده هنگام بررسی تاریخ اجتماعی و ایده های جهان بینی جمعیت پازیریک از اهمیت بالایی برخوردار هستند.

پدیده تشکیل عدسی یخی

پدیده تشکیل عدسی یخی دائمی در زیر تپه های سنگی کورگان ها تا کنون در خارج از جمهوری آلتای ثبت نشده است. یخ‌های دائمی یک لایه عایق حرارتی ایجاد می‌کند که از گرم شدن خاک در تابستان جلوگیری می‌کند و به دلیل همرفت آزاد در تپه سنگی باروها، یخ زدن سریع خاک را در زمستان فراهم می‌کند. در نتیجه، یک ریزاقلیم مشخص در داخل تپه‌های سنگی ایجاد می‌شود و آنها را از محیط اطراف متمایز می‌کند.

اشیاء یافت شده در تپه های باستانی به خوبی حفظ شدند. آنها عبارتند از افسار اسب، فرش، لباس، کفش، کلاه و اشیا چوبی، فلزات گرانبها، چرم، خز، نمد، و همچنین انواع منسوجات و ابزار سوارکاری.

کشف اجساد مومیایی شده افراد با خالکوبی روی پوست در گورتپه های آلتای جهان را مجذوب خود کرد و گنجینه فرهنگی ارزشمندی را به میراث بشریت اضافه کرده است.

تمام تپه های تدفین فرهنگ پازیریک ساختار کلی یکسانی دارند: قطر تپه‌های سنگی از 25 تا 50 متر، ارتفاع از سطح زمین از 2 تا 4 متر، عمق گودال قبر تا 7 متر است. مساحت کل گودال های قبر از 25 تا 50 متر مربع است.

در داخل گورتپه ، یک اتاق تدفین ساخته شده با دیوار و سقف دوتایی با دقت قرار داده شده بود. در امتداد دیوار جنوبی، یک تابوت چوبی که طول آن تا 5 متر می‌رسد، به طرز استادانه ای از چوب ضخیم کاج اروپایی ساخته شده و با یک درب سوراخ‌دار مهر و موم شده بود.

آثار کشف‌شده در گورتپه های پازیریک، از جمله ابزار، خانه اقلام، لباس، جواهرات و سلاح، نگاهی اجمالی به فرهنگ مادی جمعیت‌های باستانی که بیش از دو هزار سال پیش در کوه های آلتای می زیستند ارائه می دهد.

ساختارهای تدفین به‌خوبی حفظ شده، که از قطعات چوبی ساخته شده‌اند که هنر باستانی مردمان پازیریک به نمایش می‌گذارند. جمعیت پازیریک هنوز تنها مردم باستانی در جهان هستند که می توانیم خالکوبی آنها را ببینیم این خالکوبی ها شواهد ملموسی از شیوه های باستانی ارائه می دهند. خالکوبی‌ها بدن مردان و زنان را زینت می‌دادند و طرح‌های پیچیده‌ای را از سر تا پا به نمایش می‌گذاشتند، به‌ویژه در مقابر «سلطنتی».

در خالکوبی‌های مردم پازیریک، موجودات افسانه ای مانند گریفین،گریفیندیر-ایبکس دیده می‌شود. و همچنین حیوانات واقعی بومی منطقه آلتای مانند ببر، گوسفند کوهی و بزکوهی. علاوه بر این، خالکوبی ها حیواناتی مانند پلنگ برفی را نشان می دهند که ممکن است بومی منطقه نبوده باشند. این نشان می‌دهد که افرادی که در مقبره‌های یخ‌زده آلتای دفن شده‌اند، بخشی از یک جامعه فرهنگی پیچیده بوده‌اند.

یافته های بدست آمده از گورپشته های پازیریک نشان می دهد 2500 سال پیش مردم کوچ نشین محلی قبلاً با کشورهای دور روابط تجاری داشتند.

تپه‌های باستانی آلتای روسیه، صنایع دستی چین، صدف‌های سواحل اقیانوس هند، فرش‌های قدامی-آسیایی و منسوجات تولید محلی را حفظ کرده‌اند. خود مردم پازیریک بیشتر اجناس خز و طلا را به چین، هند، ایران، سغد صادر می‌کردند که باعث رواج افسانه‌هایی در مورد “گریفین‌هایی که از طلا محافظت می‌کردند” شد.

پازیریک و مقبره های یخ زده

کورگان های پازیریک (منطقه اولاگانسکی)در داخل منطقه حائل در اطراف بخشی از میراث جهانی “کوه های طلایی آلتای” واقع شده اند. این تپه ها در ارتفاع ۱۶۰۰ متری از سطح دریا قرار دارند و مساحت نسبتا محدود دره شامل حدود ۴۰ سازه باستانی مختلف است: تپه های سنگی بزرگ و کوچک، سکوها و حصارهای سنگی مسطح بیضی شکل و گرد، دایره های سنگی، ردیف هایی از سنگ ها که به صورت عمودی قرار گرفته اند.

تپه های باستان شناسی به عنوان مهم ترین مکان های دفن سکاها در کوه های آلتای در نظر گرفته می شوند، زیرا پایه و اساس مطالعه مقبره های یخ زده را بنا نهادند.

یکی از ثروتمندترین آن ها کورگان پنجم است که در مرکز مجموعه واقع شده است. این تپه دارای سنگ های انباشته و نه چندان بلند با شیب ملایم است و قطر آن ۴۷ متر و ارتفاع آن ۲، ۲ متر است. برای ساخت آن از حدود ۱۸۰۰ متر مکعب سنگ استفاده شده است. در اینجا باستان شناسان قدیمی ترین فرش ایرانی و فرش نمدی دیگری را پیدا کرده اند که احتمالا از تولیدات محلی بوده و مردی سوار بر اسب را به تصویر کشیده است. در میان بقایای چهار اسب اصیل، که ظاهرا از جنوب به آلتای آورده شده بودند، جواهرات چوبی به خوبی حفظ شده ای از یراق، پتوهای نمدی زین، و سایر لوازمی را یافتند که در دم اسب ها بافته شده بود.

در این تپه چادری تاشو، قطعات ارابه ها، ارابه‌ی چوبی معروف و زین‌هایی با تزئینات فراوان یافتند. ذکر این نکته حائز اهمیت است که در این دوران تمدن های پیشرفته مانند آشوری ها، ایرانی ها و یونانی ها از زین استفاده نمی کردند. کوه های آلتای، در این منطقه از آسیای مرکزی بود که اولین یورت نمدی ( یورت یک نوع چادر سنتی است که معمولاً از نمد ساخته می‌شود) در آن اختراع شد و اسب زودتر از هر جا اهلی شد.

مطالعات اخیر نشان داده‌اند که اهلی کردن اسب‌ها نقش مهمی در شکل‌دهی شخصیت‌های قهرمانی که در ادبیات عامیانه یافت می‌شود، داشته است. این دگرگونی منجر به ظهور یک کهن الگوی جدید – قهرمان ورزشی – در افسانه‌های حماسی شد.

برخی نمونه های آلات موسیقی قدیمی مانند چنگ، طبل شاخی در کورگان های پازیریک یافت شده است. طبل کوچکی که از دو نیمه شاخ گاو ساخته شده است دارای میانگین ارتفاع ۱۸ سانتی متر است. محققان بر این باورند که طبل کشف شده احتمالا کاربرد آیینی و مذهبی داشته است.

ساز پیچیده تر چهار تار – یک چنگ کوچک (نام آلتایی آن “دیادگان” است)طولی برابر ۸۳ سانتی متر دارد. آن از یک تکه چوب به رنگ قرمز توخالی شده بود و قسمت های باز آن توسط لایه هایی از چرم ماهرانه پوشیده شده بود.

براساس افسانه های اساطیری آلتایی، شونو، قهرمان مردمی، مردم خود را که توسط دشمن اسیر شده بودند و مدت ها در غاری تاریک نگهداری می شدند، آزاد کرد. شونو موفق شد مردم خود را به دلیل نواختن دیادگان و به دلیل آواز خواندن از غار خارج کند.

فرهنگ پازیریک با وجود یک سه گانه سکایی مشخص می شود که آن را با فرهنگ های دیگر استپ های اوراسیا متحد می کند. اینها سیستم های تسلیحاتی یکسان، ساختار و اشیاء مهار اسب و سبک حیوانات سکایی هستند.

در گورهای پازیریک نمونه های زنده ای از سبک حیوانی سکاها – سیبری یافت می شود که حملات وحشیانه شکارچیان بالدار به حیوانات صلح‌جو را به تصویر می‌کشد. این طرح‌های پیچیده، مبارزه شدید بین طعمه و شکارچی را به نمایش می‌گذارد و قدرت خام و وحشی‌گری دنیای طبیعی را به تصویر می‌کشد.

یکی از مهمترین اکتشافات در تپه پازیریک، اجساد مومیایی شده رهبر و همسرش (یا خدمتکار) بود.بیرون اتاق قبر در نیمه شمالی گودال دفن، تدفین یک اسب با مجموعه کامل از افسار اسب متناسب با تعداد اسب های قربانی وجود داشت. تعداد اسب های دفن شده در این تپه ها از 7 تا 14 اسب بود که نشان دهنده اهمیت این حیوانات در مراسم تدفین مردم پازیریک است.