- اسرار درمان باستانی
- پزشکی در گذر زمان
- جراحی در اولین جوامع متمدن
- قرن ها جلوتر از دیگران: رازهای طب چینی
- برداشت یونانی ها و رومی ها از پزشکی مدرن
- طب در ایران باستان
- هخامنشیان
- مغها
- دولت هخامنشی
- دانشمندان
- طب در دوران اشکانی و ساسانی
- طب زرتشتی
- مبانی طب زرتشتی
- ارتباط بین طب زرتشتی و طب ایرانی
- مکتوبات طب زرتشتی
- سنگ بنای سلامتی
در زمان های گذشته تضمینی برای زندگی وجود نداشت. قبل از دوران پزشکی مدرن، مردمان باستان به امید غلبه بر ویروسها و بیماریهای کشنده، مجبور بودند به انواع روشهای درمانی تکیه کنند.
مجله اینترنتی باستان شناس : فقدان داروهای رایج به این معنی بود که حتی بیماری هایی ساده مثل سرماخوردگی یک تهدید جدی به شمار می رفت و منجر به مرگ بسیاری از افرادی می شد که قادر به درمان خود نبودند. علیرغم این چالشها، تمدن های باستانی به پزشکان و شمنهای خود احترام میگذاشتند و آنها را بهعنوان عنصری حیاتی بین زندگی و مرگ میشناختند.
این سوال باقی میماند: چگونه این تمدنها توانستند خود را درمان کنند؟ آیا آنها از قدرت طبیعت استفاده کردند یا از دانش پنهانی که امروز از ما پنهان است آگاه بودند؟
اسرار درمان باستانی
نیاز به درمان و پزشکی همیشه در میان انسان ها وجود داشته، حتی در اعماق تاریخ. شناخت بدن انسان و بیماری های مختلف آن و توانایی ارائه درمان، به دلیل ماهیت گرانبها و شکننده زندگی، از اجزای حیاتی جوامع اولیه بود. این موضوع زمینه را برای توسعه پزشکی ایجاد کرد، که در کنار سایر نوآوری های کلیدی بشر تکامل یافت .
اما، طب باستانی که در جوامع اولیه انجام می شد، بسیار متفاوت از شیوه های پزشکی امروزی بود: خشن، ابتدایی، و اغلب در ارتباط نزدیک با طبیعت اطراف بود. از گیاهان شفابخش گرفته تا جراحی های ابتدایی، طبیبان باستانی تمام تلاش خود را برای نجات زندگی انسان عصر خود به کار می گرفتند. و با این کار، آن ها مسیری را برای تکامل پزشکی ایجاد کردند.
یکی از مهم ترین تمدن های باستانی، مصر باستان، درک نسبتا چشمگیری از پزشکی اولیه و بدن انسان داشت. آن ها درک طبیعی از برخی بیماری های شایع تر داشتند و این بیماری ها را با باورهای مذهبی خود مرتبط می دانستند و در بسیاری از موارد فکر می کردند که بیماری ها توسط شیاطین یا ارواح خبیث ایجاد شده اند. اما با این حال، طبیبان مصری این ارواح را با درمان های فیزیکی رایج از بین بردند، در نتیجه مذهب و علم با هم ترکیب شد.

نگاهی اجمالی و جذاب را به دنیای پزشکی مصر باستان را می توان در پاپیروس Ebers یافت که قدمت آن به 1550 قبل از میلاد برمی گردد و در اقصر کشف شد. این سند باستانی تنها یکی از چندین پاپیروس پزشکی است و جزییات کامل درمان بیماری های خاص را توضیح می دهد. به عنوان مثال:
برای درمان ناخنک چشم: مخلوط سرب قرمز، چوب پودر شده عربستان، آهن آپولونوپلیس پارویس، کالامین، تخم شتر مرغ، نمک مصر علیا، گوگرد و عسل را به چشم بمالید.
برای رفع یبوست، تکههای توت را همراه با آبجو بجوید.
برای تسکین سردرد، قسمت داخلی پیاز، میوه درخت ام، ناترون، دانه های سفت، استخوان های پخته شده اره ماهی، سرخ ماهی پخته، جمجمه خرچنگ پخته، عسل و پماد ابرا را با هم ترکیب کنید. به مدت چهار روز روی سر بمالید.»
در حالی که برخی از این درمان ها ممکن است با استانداردهای امروزی ابتدایی به نظر برسند، اما مؤثر بودند و پایه و اساس بسیاری از درمان های مدرن را ایجاد کردند.
طول خود پاپیروس 20 متر (66 فوت) و 110 صفحه است. برخی از مشاهدات ارائه شده برای آن زمان کاملاً چشمگیر هستند. مصریان درباره آسم و نحوه درمان آن اطلاع داشتند و می دانستند که قلب مرکز خون رسانی است و رگ هایی به هر قسمت از بدن متصل است. با این حال، سایر اندام ها، مانند کلیه ها، به خوبی شناخته نشده بودند.
پزشکی در گذر زمان
درک مصریان از پزشکی و شفا به دوران باستان بازمیگردد، همانطور که پزشک مشهور آنها، ایمهوتپ نشان داد. او در حدود 2600 سال قبل از میلاد زندگی می کرد، به عنوان مشاور ارشد فرعون جوسر خدمت کرد . از او به عنوان یک درمانگر بسیار خردمند یاد می شود، ایمهوتپ به دلیل استفاده از روش های درمانی مختلف برای شفای بیماران، از جمله روش های جراحی، داروهای گیاهی و طلسم ها شناخته شده بود. او چنان مورد احترام بود که دو هزار سال پساز مرگ اش، به مقام یک خدا ارتقا یافت. و خدای دارو و شفا شد.

در طول قرن های طولانی، مصریان باستان دانشنامه دارویی چشمگیری توسعه دادند و از گیاهان زیادی از جمله آلوئه ورا، میرا، مریم گلی، سیر و پیاز استفاده کردند. برای مثال، آن ها به طور گسترده ای از سیر برای تقویت سیستم ایمنی و درمان عفونت ها استفاده کردند و خواص آن را تشخیص دادند. این روش هنوز هم در سراسر جهان مورد استفاده قرار می گیرد. به طور مشابه، آن ها به طور گسترده ای از عسل استفاده می کردند و می دانستند که یک ضد عفونی کننده طبیعی است. از آن برای پانسمان زخم ها استفاده می شد، زیرا دارای خواص ضد باکتری زیادی است.
جراحی نیز در مصر به طرز شگفت آوری پیشرفته بود. شواهد زیادی وجود دارد که نشان می دهد پزشکان مصر باستان روش های پیچیده ای مانند سوراخ کردن جمجمه را برای کاهش فشار بر مغز انجام می دادند. در اغلب موارد، بیماران از این عمل جان سالم به در می بردند و زخم های آن ها با موفقیت التیام می یافت. البته فرآیند مومیایی کردن که مصری ها بر روی مردگان خود انجام می دادند، بینش های ارزشمندی را در مورد آناتومی انسان و نحوه کار بدن در اختیار طبیبان قرار داد. این فرآیند به دانش خوبی از تمام اندام ها نیاز داشت و پیش درآمد درس های آناتومی مدرن بود. از بسیاری جهات، این دانش ترکیبی مصریان از بدن بود که پایه های روش های پزشکی را بنا نهاد که بعدها در سراسر جهان پدیدار شد.
جراحی در اولین جوامع متمدن
منطقه هلال حاصلخیز همیشه مهد تمدن ها و سرچشمه همه نوآوری ها بوده است. که شامل برخی از اولین شیوه های پزشکی شناخته شده است که در بین النهرین در حدود ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد ظهور کرد. یکی از قدیمی ترین قوانین حقوقی جهان، قانون حمورابی، نوشته شده در سال 1394. 1754 قبل از میلاد، وجود پزشکانی را ذکر می کند که مسئولیت ها و دستمزدهای خاصی به آنها تعلق می گیرد. این نشان دهنده اهمیت درمانگران در جامعه بین النهرین است. اما برخلاف رویه مصریان باستان، پزشکان بین النهرینی به شدت بر تشخیص و پیش آگهی تکیه می کردند. یکی از مهم ترین نوشته های این دوره کتاب به اصطلاح “راهنمای تشخیصی” است که توسط اساگیل – کین – آپلی، دانشمند ارشد پادشاه بابلی، آداد – آپلا- ایدینا، در قرن یازدهم پیش از میلاد نوشته شده است.
این متن یکی از اولین نمونه های تشخیص بالینی در نظر گرفته می شود و پایه و اساس مطالعات موردی پزشکی مدرن را پایه گذاری می کند. در آن، اساگیل – کین – آپلی به طور سیستماتیک علائم و درمان ها را طبقه بندی کرد. با این حال، طب بین النهرین بشدت تحت تأثیر اعتقادات مذهبی آنها بود و مانند مصریان معتقد بودند که بیماری نتیجه خشم خدایان و ناشی از شیاطین و ارواح ساکن در بدن است. به همین دلیل است که پزشکان آنها اغلب به عنوان کاهن عمل می کردند و از حرزها، جن گیری ها و دعاها برای کمک به درمان بیماری ها استفاده می کردند.
اما با این وجود، درمان های عملی هنوز وجود داشتند. برای مثال، آن ها از پوست درخت بید به عنوان وسیله ای برای کاهش تب و درد استفاده می کردند. این درمانی است که داروشناسی مدرن به خوبی آن را درک می کند: پوست درخت بید حاوی سالیسیلیک اسید است که جز فعال آن آسپرین است. علاوه بر این، بین النهرینی ها از گیاهان دارویی بسیاری استفاده می کردند، از جمله شیرین بیان و تریاک ، که هر دو هنوز بخشی از پزشکی مدرن هستند.

قرن ها جلوتر از دیگران: رازهای طب چینی
یکی از قدیمی ترین سیستم های پزشکی رایج در تاریخ، طب باستانی چین است. ریشه های آن را می توان در بیش از ۲۰۰۰ سال پیش جستجو کرد. هوآنگدی نیجینگ (کتاب کلاسیک طب داخلی امپراتور زرد)که در حدود قرن دوم پیش از میلاد نوشته شده است، متن اصلی طب باستانی چین محسوب می شود.این متن توضیح میدهد که چینیها سلامت را به عنوان تعادل بین نیروهای متضاد یین و یانگ و همچنین جریان روان چی (انرژی حیات) در سراسر بدن انسان میدانستند.
اما بدون شک، یکی از جنبه های نمادین پزشکی چین باستان که به وضوح نشان می دهد این تمدن تا چه حد در زمان خود پیشرفته بوده، طب سوزنی است. این عمل شامل وارد کردن سوزن های نازک به نقاط خاص بدن است. این کار به تنظیم جریان qi کمک می کند و تعادل را به بیمار باز می گرداند. حتی قرن ها پس از اختراع آن، طب سوزنی به طور گسترده ای در سراسر جهان به عنوان روشی برای تسکین استرس، درد و بیماری های مزمن مورد استفاده قرار می گیرد.

اما چینی ها تنها در طب سوزنی مهارت نداشتند ، آن ها به خاطر دانش خود در مورد داروهای گیاهی مشهور بودند و از گیاهان دارویی محیط خود برای درمان بیماران استفاده می کردند. یکی از برجسته ترین متون این دوره، شنونگ بنکو جینگ (راهنمای الهی کشاورزان برای گیاهان دارویی)است که صدها ماده دارویی مورد استفاده در آن زمان را فهرست می کند. بیشتر آن ها هنوز هم در طب مدرن چین استفاده می شوند. به عنوان مثال، جینسنگ که به خاطر مزایای سلامتی اش مشهور است، قرن ها برای بهبود تمرکز ذهنی و سطح انرژی مورد استفاده قرار می گرفت. همچنین باید به استفاده از گیاه افدرا (ما هوانگ)اشاره کرد که برای درمان مشکلات تنفسی مورد استفاده قرار می گرفت و تاثیر زیادی بر داروهای مدرن آسم داشت.
برداشت یونانی ها و رومی ها از پزشکی مدرن
یونان و روم باستان را اغلب با پایه گذاری طب غربی می شناسند. برخی از برجسته ترین پزشکان تاریخ به این تمدن ها تعلق داشتند، از جمله جالینوس و بقراط.
بقراط از c. ۴۶۰ تا ۳۷۰ پیش از میلاد، به عنوان “پدر پزشکی” و ماهرترین پزشک جهان باستان شناخته می شود. او این ایده را که بیماری ها ناشی از خشم خدایان هستند یا اینکه شیاطین در بدن انسان زندگی می کنند و باعث بیماری می شوند، رد کرد. در عوض، از یک رویکرد منطقی در پزشکی دفاع کرد و مطالعات خود را براساس مشاهده دقیق بدن انسان بنا نهاد. علاوه بر این، او معتقد بود که بیماری ها ناشی از عدم تعادل در “خلط های چهارگانه” یعنی خون، خلط، صفرا سیاه و صفرا زرد است. سوگند بقراطی که مسئولیت های اخلاقی پزشکان را مشخص می کند و همه پزشکان امروزی باید آن را بپذیرند، به نام او نامگذاری شده و احتمالا توسط او نیز نوشته شده است.
در مقایسه، طب رومی بر پایه های دانش یونانی بنا شده بود، اما با این حال تا حدی متفاوت بود. برجسته ترین پزشک رومی جالینوس(۱۲۹ تا ۲۱۶ میلادی)بود که یکی از بهترین متفکران پزشکی زمان خود محسوب می شد. او نوشته های گسترده ای در زمینه جراحی، داروشناسی و آناتومی گردآوری کرد که نشان دهنده آشنایی چشمگیر با ارگانیسم انسانی بود که بیش از هزار سال بر اندیشه پزشکی غرب تسلط داشت. البته روم که یک امپراتوری نظامی بود، پیشرفت های قابل توجهی در تکنیک های جراحی، به ویژه در درمان آسیب های رایج میدان جنگ، به دست آورد. آن ها برای این منظور ابزارهایی مانند نیروپس، کاتتر، اسکالپل و اره جراحی را توسعه دادند که بسیاری از آن ها شبیه به ابزارهای جراحی مدرن بودند.
همچنین باید به موفقیت روم در جلوگیری از گسترش بیماری ها اشاره کرد. روم یکی از پیشرفته ترین تمدن ها در دوران باستان کلاسیک، ابتکارات بهداشتی بسیاری را آغاز کرد. این موارد شامل آبراهه های پیشرفته، حمام های عمومی، آب آشامیدنی سالم و سیستم های فاضلاب بود که همه آن ها کلید جلوگیری از گسترش بیماری های شایع بودند. درک مناسب آنها از بهداشت و نظافت، شیوع عفونت ها را به حداقل رساند و بسیاری از اقدامات آنها پایه و اساس سلامت عمومی زمان خود را گذاشت.

طب در ایران باستان

پزشکی در ایران باستان دارای پیشینهای طولانی است. دانشگاه جندیشاپور که در زمان ساسانیان به دستور شاپور یکم بنیان گذاری شد در سده سوم میلادی، پذیرای شمار بسیاری از دانشمندان از دیگر تمدنها و فرهنگها همانند رومیان و یونانیان و هندوها بودهاست. پیشینه پزشکی ایران باستان را میتوان به سه دوره بخش بندی کرد.
هخامنشیان
حکومت هخامنشیان به عنوان یکی از بزرگترین حکومتهای تاریخی جهان که بخش بزرگی از آسیا و اروپا و شمال آفریقا را در اختیار داشته، نقش به سزایی در گسترش پزشکی در ایران و جهان ایفا کردهاست.
علم پزشکی در این دوره بر سهپایه استوار بود است.
مغها
نوشتههای اوستا تأثیر زیادی بر گسترش علم پزشکی داشتهاست، مغها بر اساس آموزههای اوستا که عموماً در مورد گیاهان دارویی بودهاست، به درمان بیماران میپرداختند.
ویژگی خاص اوستا در این بود که کتاب مذهبی مردم بود و آموزههای آن را نمیشد به راحتی از بین مردم حذف کرد.
دولت هخامنشی
پادشاهان هخامنشی توجه ویژهای به بهداشت و سلامت مردم داشتند، هزینهٔ سلامت را از بودجه عمومی تأمین میکردند، به سلامت آب و مواد غذایی اهمیت میدادند و همراه داشتن آب و مواد غذایی سالم را در جنگها ضروری میدانستند.
در این دوره پزشکان جایگاه والایی در جامعه داشتند.
در کتیبهای در واتیکان از داریوش آمده است که به یکی از فرماندهان خود در مصر دستور میدهد تا دانشکدهٔ پزشکی را در مصر بازسازی کند.
دانشمندان
دانشمندان و پزشکان بزرگ ایرانی و غیر ایرانی در دربار و خارج از دربار هخامنشی حضور داشتند، از جمله پزشکان مصری و یونانی، مانند، کتزیاس، یونانی که در دربار هخامنشی بود.
بر اساس تاریخ بلعمی از اطبای بزرگ ایرانی دربار هخامنشی، جاماسب، بودهاست که به تألیف کتب پزشکی و هندسه میپرداخته است.
در زمان هخامنشیان خط، ،نیم کشتج، , با ۲۸ حرف مخصوص پزشکی و فلسفه بودهاست.
هر چند پزشکی دوره هخامنشیان مانند علم طب در سایر ملل همان دوران، تحت تأثیر خرافات و عقاید بیگانه بود، اما از عوامل بزرگ گسترش و بهبود علم پزشکی و سلامت مردم بودهاست.
با حمله اسکندر مقدونی به ایران، بخش اعظمی از میراث پزشکی باستانی ایران یا به کل نابود شد یا پس از منسوخ شدن به زبان یونانی از بین رفت.
طب در دوران اشکانی و ساسانی
حکومت اشکانیان ۵ قرن در ایران حکومت کرد، ویژگی خاص آنها باز پس گیری استقلال ایران بعد از نزدیک به ۷۵ سال حکومت سلوکیان و جلوگیری از تخریب بیشتر آثار ارزشمند ایرانی بود، اما متأسفانه فرهنگ آنها تحت تأثیر فرهنگ یونانی قرار گرفته بود، در نتیجه پزشکی این دوره، آمیختهای از طب اوستایی و طب یونانی بودهاست، از پزشکان بزرگ این دوره میتوان فرهاته و میتریدات را نام برد.
بعد از اشکانیان، ساسانیان حدود ۴ قرن بر ایران حکومت کردند، در این مدت خدمات شایستهای برای گسترش پزشکی انجام شد و بیشتر از قبل برای حفظ اصالت پزشکی ایران تلاش گردید. یقیناً بزرگترین اقدام آنها تأسیس شهر جندی شاپور و ساخت دانشگاه جندی شاپور در آن بودهاست.
برخی از اقدامات پزشکی دوره ساسانیان و دانشگاه جندی شاپور:
جمعآوری آثار طبی و فلسفی از سرزمینهای دیگر و بازگشت آن به ایران
احیای طب بر پایه اصول طب اوستایی با وجود تأثیر از طب یونانی
دعوت از استادان و پزشکان بزرگ هندی، یونانی و… برای تدریس و شرکت در بحثها به جندی شاپور
برگزاری اولین همایش علمی جهان در دربار انوشیروان و برگزاری جلسات پزشکی و مناظرات علمی با نظارت جبراییل درستبد
فرستادن برزویه طبیب به هند برای بازگرداندن کتب فارسی و دعوت از دانشمندان هندی
بهطور کلی دو حکومت اشکانی و ساسانی در راستای حفظ و گسترش طب ایرانی که پس از حکومت ۳۰۰ سالهٔ نوادگان اسکندر به تاراج رفته بود، سوزانده شده بود یا پس از استنساخ از بین رفته بود، و بهبود سلامت مردم پرداختند و کمکهای اعظمی به طب اوستایی کردند با تأثیر این حکومتها بسیاری از آثار ارزشمند طب ایرانی احیا شد و پزشکی ایران دوباره قدرت و صلابت خود را به دست آورد.
طب زرتشتی
پزشکی زرتشتی در اصل یکی از مکتبهای پزشکی در ایران باستان است که پزشکان در کنار مکاتب درمانی دیگر همچون پزشکی مانویت و درمانهای هندی، یونانی، رومی و کیمیایی اقدام به درمان بیماریها مینمودند. زرتشت پیامبر ایرانی بود که در محدوده زمانی ۱۰۰۰ ق م زندگی میکرد.
این مکتب در گذر زمان با واژگان پزشکی یونان درآمیخت بخشهای قابل توجهی از آن به بوته فراموشی سپرده شد. اما متون باقی مانده از آن که بخش عمده ای از ایشان متون دینی میباشد بن مایه آن را حفظ کردهاست. این حوزه دانشی شکل متمایزی از پزشکی یونانی و پزشکی ایرانی که بعدها در تمدن اسلامی شکل گرفتهاست داشته هم در حوزه مبانی، هم عملی و هم ساختار اداری کاملاً متمایز است. اما در مورد در هم آمیختگی با واژگان یونانی باید گفت که موبدان زرتشتی معتقد بودند که تمامی دانشهای دنیا در دین ایشان پنهان است. بنا بر این ورود تمام دانشها را به حوزههای مطلوب خود مجاز میشمردند و پایهگذار نخستین نهضت ترجمه جهان محسوب میگردند. به همین دلیل ورود واژگان یونانی در ساختار فکری ایشان مجاز بود.
مبانی طب زرتشتی
بدن از جهار عضو رئیسه تشکیل شدهاست. کبد، شش طحال و زهره
که هرکدام از این اعضا یکی از اخلاط را مدیریت مینماید
کبد: گرم و مرطوب
شش سرد و مرطوب
زهره: گرم و خشک
طجال :سرد و خشک
این حوزه پزشکی توانست دستاوردهای متمایزی را برای بشریت به ارمغان آورد. مانند اولین گزارش در مورد گردش خون ریوی و یا حرکات دودی رحم در حین زایمان و…
ارتباط بین طب زرتشتی و طب ایرانی
بعدها این مبانی در حوزه پزشکی ایرانی که بخشهای بیشتری را از یونانیان تأثیر پذیرفته بود به کار گرفته شد. برای درک چگونگی این مطلب باید گفت که پزشکی به دو بخش عملی و نظری تقسیم میشود. ورود بخش پزشکی زرتشتی به حوزه طب ایرانی بیشتر در حوزه عمل بود. بهطور مثال در پزشکی زرتشتی طحال مسئول مدیریت سودا است. این اندیشه در حوزه طب یونانی وجود ندارد. اما در طب ایرانی این مفهوم را میتوان مشاهده کرد هرچند فاقد مبانی جالینوسی است. مشخص است که حوزه طب ایرانی این بخش عملی را از طب زرتشتی وام گرفتهاست.
مکتوبات طب زرتشتی
دو اثر در این زمینه بیش از دیگر مکتوبات برجسته است اولی گزیدگیهای زاداسپرم است و دومی دینکرد.
در یکی از بلندترین فصلهای کتاب دینکرد سوم یکسره به دانش پزشکی و قوانین مربوط بدان پرداختهاند، در دینکرد هشتم که خلاصه ای از نسکهای گمشدهٔ اوستای ساسانیان را بازگو میکند بخشهایی به این حوزه دانشی اختصاص دارد.
موبدان باور داشتند پزشکی دانشی اهورایی است که به یاری آن میتوان بیماری، را که زادهاست از آفرینشِ اهورایی دور کرد. به همین دلیل دانش پزشکی در میان نوشتارهای دینیِ باقی مانده از گزند روز گار مصون نشده. علاوه بر آن در دینکرد، پزشکی را هم چون جهان بینیِ دین زرتشتی به دو شاخهٔ مینو پزشکی و گیتی پزشکی بخش کردهاند که خود نشان از نوع نگرش این متون به دانش پزشکی و جایگاه آن در جهان بینیِ دینِ مزدیسنا دارد.
سنگ بنای سلامتی
اغلب اوقات، ما اجداد خود را بسیار دست کم می گیریم. اعتقادات خرافی ممکن بود بر زندگی آن ها حاکم باشد، اما با این حال آن ها می دانستند که بدن خودشان مهم تر از آن است. به مرور زمان، آن ها اصول آناتومی و گیاه شناسی را درک کردند و متوجه شدند که گیاهان اطراف شان می توانند برای سلامتی بسیار مفید باشند. و این مشاهدات ساده پایه های پزشکی بودند. به مرور زمان، جراحی ادامه پیدا کرد و مسیر را برای حفظ جان انسان ها، در طول قرن ها هموار کرد.

















ارسال دیدگاه