تاق بستان تنها مجموعهای از سنگنگارههای تاریخی در دل کوه نیست؛ بلکه کتابی سنگی و شکوهمند است که عمیقترین باورهای اساطیری و مذهبی ایران باستان را در خود جای داده است. هنرمندان ساسانی با الهام از دانش موبدان زرتشتی و آموزههای اوستا، نمادهای اسطورهای را با شکوه شاهنشاهی درآمیختند تا مشروعیت و تقدس پادشاهان را به تصویر بکشند. در این مقاله از مجله اینترنتی باستانشناس، به دنیای پر رمز و راز تاق بستان سفر میکنیم تا ببینیم چگونه ایزدان باستانی چون مهر و وایو، «فر ایزدی» را به شاهنشاهان ساسانی هدیه میدهند و راز آفرینش چگونه در پسِ نقشِ گیاهان، فرشتگان و هلال ماه پنهان شده است.
همزیستی دین و قدرت؛ دیهیم شاهی در دستان ساسانیان

در اندیشه ایران باستان، قدرت سیاسی همواره با تایید الهی گره خورده بود. اردشیر پاپکان، بنیانگذار شاهنشاهی ساسانی، همواره تاکید داشت که «پادشاهی و دین دو برادر همزادند که پایداری هر یک جز به آن دیگری نباشد». نماد بارز این پیوند ناگسستنی، حلقه یا نواری مدور به نام «دیهیم» یا «فر» بود که از سوی مقامی روحانی یا موجودی مینوی به شاهنشاه اهدا میشد.
فر ایزدی (خورنه) در حقیقت اندیشه خداوند در آغاز آفرینش بود که برای درخشش و نورانی شدن جهان آفریده شد. وجود این فر مقدس، سعادت، شکوه، دادگری و ثروت را برای پادشاه و سرزمین ایران به ارمغان میآورد. در نگارههای ساسانی، شاهان حلقه قدرت را از ایزدانی چون اهورامزدا، مهر (میترا) و آناهیتا دریافت میکنند تا نشان دهند که پیمانبانِ نخستین عهد اهورامزدا با انسان هستند.
رمزگشایی از آفرینش در تاق بزرگ؛ از گاو نخستین تا مشی و مشیانه

تاق بزرگ بستان، نمایشی بینظیر از اسطوره آفرینش است. در بالاترین بخش تاق، نقش هلال ماه در کنار دو فرشته (امشاسپندان) دیده میشود. در باورهای کهن، هنگامی که اهریمن گاو نخستین و کیومرث را از بین برد، نطفه آنها به ماه برده شد تا در نور آن پالوده شود.
این دو فرشته بالدار در اوج تاق بستان، در واقع امرداد و خرداد (امرتات و هروتات) هستند که این نطفه پاکشده را به زمین میآورند. پس از چهل سال نگهداری در دل خاک، گیاه مقدسی میروید که به نخستین زوج انسانی، یعنی «مشی و مشیانه» تبدیل میشود. جالب اینجاست که هنرمند ساسانی این رویش آغازین را به شکل دو گیاه در پایه و پایین تاق بزرگ حجاری کرده است تا داستان آفرینش از ماه تا زمین کامل شود.
سوارکار زرهپوش؛ تجلی شکوه خسرو پرویز و پاسداران فر ایزدی

در دیواره مقابل تاق بزرگ، نگارهای شکوهمند از خسرو پرویز به چشم میخورد. در بخش بالایی، او در میان ایزدبانو آناهیتا و موبد زرتشتی (یا مظهر اهورامزدا) ایستاده و تاج و دیهیم پادشاهی را دریافت میکند. در بخش زیرین، شاهنشاه سوار بر اسب افسانهای خود، شبدیز، با زره و کلاهخود کامل رزمی حجاری شده است، در حالی که هالهای از نور (فر ایزدی) گرداگرد سر او میدرخشد.
لباس و تجهیزات شاهنشاه در این صحنه، دربردارنده نمادهای قدرتمندی است:
- روبانهای در اهتزاز: در نقشبرجستههای ساسانی، روبانهای مواجی که در پشت سر شاهان و ایزدان در پروازند، تجلی «ایزد وایو» (خدای باد) هستند که فر ایزدی را با خود به همراه میآورد و در کنار شاهنشاه نگه میدارد.
- نقش سیمرغ: بر جامه خسروپرویز در زیر زره، نقش باشکوه سیمرغ با سر سگ و دم طاووس حک شده است. سیمرغ که در اوستا «سئنه مرغو» نامیده میشود، پرندهای افسانهای و نماد کامل فر اهورایی است که منحصراً بر لباس شاهنشاه نقش میبست.
- گراز و قوچ: نقش گراز در حاشیه لباسها، نمادی از «ایزد بهرام» (خدای جنگ و پیروزی) و اقتدار سلحشورانه است. ایزد بهرام به عنوان آورنده فر ایزدی و نگهبان مرزهای ایران، در کالبدهای مختلفی چون باد، گراز، قوچ و شاهین ظاهر میشد تا شکوه شاهنشاهی را تضمین کند.
پیمان ابدی پادشاه و ایزد مهر

شاهنشاهان ساسانی خود را «چهر از ایزدان» (دارای نژاد خدایی) میدانستند و موظف بودند ویژگیهای فر ایزدی را با شکست دادن اهریمن، غلبه بر خشم و در هم شکستن آز، در وجود خود حفظ کنند. در این میان، ایزد مهر (میترا) نقش کلیدی داشت؛ او ناظر بر عهد و پیمان بود و فر را تنها به شاهانی میبخشید که بر مدار عدالت و راستی حکومت میکردند. همانگونه که فر از جمشیدِ پیمانشکن ستانده شد، پادشاه ساسانی نیز تنها تا زمانی از حمایت سیمرغ و پرتوهای درخشان خورشید برخوردار بود که حافظ راستین ایرانزمین باقی بماند.
منبع: رحمانی تالاندشتی، ف.، حسنی، م. م.، و حصاری، م. (۱۴۰۳). سیر تحول اسطوره فر در ادبیات کهن و نوشتههای دینی ایران باستان و بازتاب آن در نمادها و نشانهای نقش برجسته شاهنشاهان ساسانی تاق بستان. پیام باستانشناس، ۱۶(۳۰)، ۱۶۹-۱۸۹.

















ارسال دیدگاه