کاوشهای باستانشناسی در شهر صخرهای و کهن «پرپریکون» در جنوب بلغارستان، به کشف استثنایی یک مهر سربی سلطنتی متعلق به قرن سیزدهم میلادی انجامیده است. این دستسازه کمیاب به ملکه «ایرنه دوکائینا کومننه لاسکارینا»، یکی از بانفوذترین و قدرتمندترین بانوان دربار امپراتوری بیزانس تعلق دارد. این مهر تاریخی با ثبت نگارهای نامتعارف و ظریف از حضرت عیسی مسیح در کنار تمثال رسمی ملکه، سندی زنده از روابط پیچیده دیپلماتیک و مکاتبات حاکمیتی میان پادشاهی بلغارستان و دربار بیزانس در دوران اوج کشمکشهای جنگهای صلیبی به شمار میرود.
کشف پنجمین نمونه جهانی از مهر مقتدرترین زن بیزانس
پروفسور «نیکولای اووچاروف» (Nikolay Ovcharov)، سرپرست هیئت کاوش در محوطه باستانی پرپریکون، در جریان یک نشست خبری اختصاصی اعلام کرد که این مهر سربی یکی از شاخصترین یافتههای فصل اخیر باستانشناسی است. بررسیهای تخصصی مهرشناسی (اسگلادوگرافی) نشان میدهد که این دستسازه پنجمین نمونه شناساییشده از مهرهای ملکه ایرنه در سراسر جهان است.
چهار نمونه پیشین این ملکه نامدار در مجموعهها و موزههای تراز اول بینالمللی از جمله گنجینه «دامبارتون اوکس» (Dumbarton Oaks) در واشینگتن، موزه مشهور «ارمیتاژ» (Hermitage) در سنپترزبورگ روسیه و مجموعههای خصوصی نگهداری میشوند.
پروفسور اووچاروف درباره جایگاه دودمانی این چهره برجسته تاریخ بیزانس تصریح کرد:
«ایرنه همسر امپراتور ژان سوم دوکاس واتاتزس (John III Doukas Vatatzes)، یکی از برجستهترین فرمانروایان روم شرقی بود. او موقعیتی بیهمتا در ساختار قدرت داشت؛ دختر یک امپراتور، نوه یک امپراتور، همسر یک امپراتور و مادر امپراتور بعدی بود. به همین سبب، میتوان او را به درستی یکی از والامقامترین و مقتدرترین زنان در تمام تاریخ امپراتوری بیزانس به شمار آورد.»
ویژگیهای شمایل نگاری و تمایز استثنایی نقش مسیح
این مهر سربی قرونوسطایی از لحاظ تاریخ هنر و نمادشناسی مذهبی تفاوتی بنیادین با نمونههای همعصر خود دارد. در یک سوی این مهر، تصویر تمامقد یا نیمتنه ملکه ایرنه در جامهای فاخر و درباری با تاجی مرصع و حمایلهای امپراتوری حک شده است.
در سوی دیگر اثر، چهره حضرت عیسی مسیح با جزئیاتی چشمگیر بازنمایی شده است. پژوهشگران تأکید میکنند که نقش بستن تمثال عیسی مسیح بر روی مهرهای درباری متعلق به بانوان در سنت مهرسازی بیزانس رویدادی بسیار نادر و استثنایی است. در این دوره، مهرهای سربی (که به عنوان Boulla شناخته میشدند) نقشی فراتر از یک نشان تزیینی داشتند؛ آنها اعتبار قانونی و رسمی اسناد اداری، مکاتبات بینالمللی و فرمانهای محرمانه حکومتی را تضمین میکردند.
مشخصات باستانشناختی و تاریخی مهر ملکه ایرنه
| شاخص متالورژی و تاریخی | شرح مستند یافته |
| محل کشف | شهر باستانی و صخرهای پرپریکون، استان کرجالی، بلغارستان |
| دوره تاریخی | سده سیزدهم میلادی (دوره امپراتوری نیقیه) |
| جنس و نوع شیء | مهر سربی دیپلماتیک (Lead Bulla) |
| صاحب مهر | ملکه ایرنه دوکائینا کومننه لاسکارینا |
| شمایلنگاری دو سوی مهر | تمثال رسمی ملکه ایرنه / نگاره حضرت عیسی مسیح |
| وضعیت حفاظتی | سالم با خطوط و نقوش خوانا |
پردهبرداری از دیپلماسی پنهان بیزانس و دربار تزار بلغارستان
کشف مهر ملکه بیزانس در پرپریکون بازتابدهنده بحرانها و اتحادهای ژئوپلیتیکی سده سیزدهم میلادی است. در پی سقوط قسطنطنیه به دست شوالیههای صلیبی در سال ۱۲۰۴ میلادی طی جنگ صلیبی چهارم، اشراف بیزانس حکومت در تبعید خود را در «امپراتوری نیقیه» در غرب آسیای صغیر سازماندهی کردند و در پی بازپسگیری پایتخت تاریخی خود بودند.
در همین دوران، تزار «ایوان آسِن دوم» (Ivan Asen II)، پادشاه مقتدر بلغارستان، در سال ۱۲۳۰ میلادی در نبرد سرنوشتساز «کلوکوتنیتسا» (Klokotnitsa) — در فاصلهای کمتر از ۳۰ کیلومتری پرپریکون — ارتش رقیب را مغلوب کرد و به قدرت برتر منطقه بالکان تبدیل شد. به دنبال این پیروزی، دربار نیقیه برای تشکیل اتحادی راهبردی علیه صلیبیون لاتین با پادشاهی بلغارستان وارد مذاکرات فشردهای شد.
این پیوند سیاسی با ازدواج دودمانی میان هلنا، دختر تزار ایوان آسن، و تئودور دوم لاسکاریس، فرزند ملکه ایرنه و ژان سوم، تحکیم شد. مکاتبات گستردهای در فاصله سالهای ۱۲۳۳ تا ۱۲۳۵ میلادی میان دو دربار در جریان بود که سرانجام در شورای کلیسایی لامپساکوس (Lampsacus) در سال ۱۲۳۵ میلادی، به پذیرش استقلال کلیسا و پاتریارکنشین ارتدکس بلغارستان انجامید. وجود این مهر سربی در پرپریکون سندی قاطع از ارسال نامهها و احکام عالیرتبه در جریان همین تعاملات سیاسی است.
پیشینه کشف مهرهای سلطنتی در دژ کهن پرپریکون
محوطه تاریخی پرپریکون در روزگار باستان و قرون وسطی یکی از کلیدیترین مراکز اداری، پادگانی و دینی در شبهجزیره بالکان بوده است. مهر سربی ملکه ایرنه چهارمین مهر سلطنتی و حکومتی فوقالعاده بااهمیتی است که تاکنون از ترانشههای این سایت صخرهای به دست آمده است. پیش از این، مهرهای منتسب به فرمانروایان برجستهای در این محوطه شناسایی شده بود:
- آناستاسیوس یکم (Anastasius I): امپراتور روم شرقی (دوره حکومت: ۴۹۱ تا ۵۱۸ میلادی)
- کنستانتین نهم مونوماخوس (Constantine IX Monomachos): امپراتور بیزانس (دوره حکومت: ۱۰۴۲ تا ۱۰۵۵ میلادی)
- آندرونیکوس دوم پالایولوگوس (Andronikos II Palaiologos): امپراتور بیزانس (دوره حکومت: ۱۲۸۲ تا ۱۳۲۸ میلادی)
- تزار ایوان الکساندر (Ivan Alexander): مهر زرین فرمانروای مقتدر بلغارستان در قرن چهاردهم میلادی
نتیجهگیری
کشف مهر سربی ملکه ایرنه در پرپریکون بلغارستان، شاهدی عینی بر نفوذ عمیق زنان در ساختار تصمیمگیریهای کلان سیاسی امپراتوری بیزانس و سازوکار دیپلماسی قرون وسطی است. این اثر تاریخی نه تنها جایگاه مذهبی و سیاسی ممتاز ملکه ایرنه را به تصویر میکشد، بلکه جایگاه شهر باستانی پرپریکون را به عنوان یک گرهگاه ارتباطی و پایگاه استراتژیک در تبادلات سیاسی بالکان و بیزانس تثبیت میکند.
نظر شما درباره این مقاله
مطالب مرتبط در «کاوش های باستان شناسی»
راز گنج پنهان ملکههای آشور : همتای زرین توتعنخآمون در نمرود
کشف سکه های اسلامی در سکونتگاه وایکینگ ها
هوش مصنوعی آپولو؛ نخستین مدل بازخوانی متون یونان باستان
کشف کتیبه تدفینی اواخر دوره ساسانی در شمال استخر
بازسازی چهره کهنترین انسان خردمند؛ هومو ساپینس ۳۱۵ هزار ساله
کشف 244 کیسه پر از گنج در مزرعه ای در انگلستان
زره و کلاهخود ۲۶۰۰ ساله پس از ۶۲ سال به یونان بازگشت
سودای گنج و بهای جان؛ تاملی بر فاجعه مرگ سه گنج یاب در چرام
دستگیری حفار غیرمجاز در حریم «نقش رجب»؛ لزوم گسترش چتر حفاظتی به کانونهای بحرانی شمال فارس
ارسال دیدگاه