- معرفی کارشناس: نگاهی به پروژه بینالمللی تروا
- ۱. نقد جنس فلزات و گونه شناسی زرهها: غلبه آهن بر مفرغ
- ۲. الگوی تثبیتشده سینمایی در برابر شواهد مادی باستان شناسی
- ۳. زمانپریشی (آناکرونیسم) کلاهخود کورنتی
- ۴. آیا متون هومری این خطای تاریخی را توجیه میکنند؟
- ۵. نقطه روشن فیلم: دقت در بازسازی سلاحها
- نتیجهگیری
با انتشار نخستین تصاویر و تیزرهای فیلم «اودیسه» ساخته جدید کریستوفر نولان، بحثهای داغی میان متخصصان تاریخ و باستانشناسی درباره میزان دقت تاریخیِ تجهیزات و فضاسازی این اثر شکل گرفته است. آیا نولان بر شواهد واقعی عصر مفرغ تکیه کرده یا تسلیم کلیشههای رایج هالیوودی شده است؟ در این نوشتار، دکتر استفان بلوم، باستانشناس برجسته و عضو پروژه بینالمللی تروا، از منظر باستانشناسیِ مادی به نقد و بررسی عناصر بصری، زرهها و سلاحهای به تصویر کشیده شده در این فیلم میپردازد.
معرفی کارشناس: نگاهی به پروژه بینالمللی تروا

دکتر استفان بلوم، پژوهشگر مؤسسه پیشازتاريخ، تاریخ آغازین و باستانشناسی قرون وسطی در دانشگاه توبینگن آلمان است. او سالها به عنوان یکی از اعضای کلیدی پروژه بینالمللی تروا (همکاری دانشگاههای توبینگن و سینسیناتی) فعالیت کرده و حوزه تخصصیاش بر عصر مفرغ آناتولی، معماری، گاهشناسی و فرهنگ مادی منطقه اژه متمرکز است. از دیدگاه او، آنچه در فیلمهایی نظیر «اودیسه» رخ میدهد، نوعی «فشردهسازی دورههای تاریخی در قالب یک زیباییشناسی جاودانه و عمومی» است.
۱. نقد جنس فلزات و گونه شناسی زرهها: غلبه آهن بر مفرغ
نخستین نکتهای که توجه هر باستانشناس و متخصص عصر مفرغ را به خود جلب میکند، جنس تجهیزات رزمآوران در تیزرهای فیلم است:
- جنس زرهها: به نظر میرسد زره سینه «اودیسئوس» از جنس آهن و زره سینه «آگاممنون» شبیه به نوعی فولاد تیره ساخته شده است. این در حالی است که هیچیک از این دو فلز در اختصار یا دسترس یک جنگجوی عصر مفرغ متأخر (اواخر هزاره دوم پیش از میلاد) نبوده و تنها فلز کاربردی و موجود آن دوران برنز (مفرغ) بوده است.
- سپرهای گرد و کلاهخودهای تاجدار: در فیلم، هر دو شخصیت از سپرهای گرد استفاده میکنند و کلاهخودهای تاجدار بر سر دارند. این تجهیزات کاملاً به دوره یونان آرکائیک و کلاسیک تعلق دارند، نه دوره میسنی (Mycenaean) که روایت تاریخی/اسطورهای تروا در آن جریان دارد.
۲. الگوی تثبیتشده سینمایی در برابر شواهد مادی باستان شناسی

دکتر بلوم معتقد است نولان در این فیلم از همان الگوی بصری پیروی کرده که با فیلمهایی چون «۳۰۰» و «تروی» (ساخته ولفگانگ پترسن در سال ۲۰۰۴) در سینما جا افتاده است: سپر گرد هوپلیت، کلاهخود برنزی تاجدار و زره چرمی عضلهنما. این ترکیب به تصویر پیشفرض «جنگجوی یونان باستان» در ذهن مخاطب تبدیل شده است.
در حالی که واقعیت باستانشناختی عصر مفرغ چه میگوید؟ شواهد فراوان به دست آمده از هنر نقشنگاری (گلیپتیک) منطقه اژه، نقاشیهای دیواری و بافتهای تدفینی نشان میدهند که جنگجویان واقعی آن عصر از عناصر زیر استفاده میکردند:
- سپرهای بزرگ برجی (یا بهشکل عدد ۸): سپرهایی تنومند که تمام بدن جنگجو را میپوشاند.
- کلاهخودهای مخروطی ساختهشده از عاج گراز: کلاهخودهایی که با ردیفهایی از دندان و عاج گراز وحشی آراسته میشدند.
با این حال، این تجهیزات اصیل تقریباً هیچگاه بر پرده سینما ظاهر نمیشوند؛ زیرا با آن تصویر ذهنی که هالیوود برای مخاطب از «یونان» ساخته است، همخوانی ندارند. از این حیث، فیلم نولان نزدیک به ۷ تا ۸ قرن از دوره واقعی داستان جلوتر رفته است.
۳. زمانپریشی (آناکرونیسم) کلاهخود کورنتی
یکی از جدیترین انتقاداتی که متخصصان به فیلم وارد کردهاند، حضور کلاهخود سبک کورنتی بر سر اودیسئوس است:
- منشأ تاریخی: کلاهخود کورنتی از گونههای متعلق به یونان آرکائیک است و حدود سده هفتم پیش از میلاد پدیدار شد؛ یعنی چند قرن پس از غروب عصر مفرغ.
- تحلیل باستانشناسی: از منظر دقیق تاریخی، این یک زمانپریشی (Anachronism) روشن است و از نظر علمی فرقی ندارد با اینکه در فیلمی درباره وایکینگها، شوالیهای با زره کامل فلزی قرونوسطایی نشان داده شود!
علت استفاده مداوم سینماگران از این کلاهخود، تبدیل شدن آن به یک نشانه و نماد بصری القای «یونان باستان» در فرهنگ عامه است.
۴. آیا متون هومری این خطای تاریخی را توجیه میکنند؟
موضوع زمانی پیچیدهتر میشود که بدانیم خود حماسههای هومری (ایلیاد و اودیسه) نیز متونی یکدست و از نظر باستانشناسی «پاک» نیستند. این حماسهها حاصل قرنها نقل شفاهی بودهاند و زمانی که در سدههای هشتم تا ششم پیش از میلاد به نگارش درآمدند، فرهنگ مادی توصیفشده در آنها لایهبندی شده بود.
- برای نمونه، در کتاب دهم ایلیاد، توصیف دقیقی از کلاهخود عاج گراز (یادگار واقعی عصر مفرغ) وجود دارد که در کنار عناصر عصر آهن و آرکائیک قرار گرفته است.
- بنابراین، اگر فیلمسازی بخواهد بر «جهان شاعرانه هومر» تکیه کند، تا حدی حق دارد از عناصر دورههای بعد استفاده کند.
- اما نکته اینجاست: کلاهخود کورنتی حتی از زمان تدوین و مکتوب شدن حماسههای هومری نیز متأخرتر است؛ بنابراین حتی با این توجیه شاعرانه نیز نمیتوان حضور آن را در عصر مفرغ کاملاً تطبیق داد.
۵. نقطه روشن فیلم: دقت در بازسازی سلاحها
با وجود تمام زمانپریشیها، نباید تصور کرد که همه جزئیات فیلم نادرست است. دکتر بلوم به یک نکته فوقالعاده مثبت و دقیق اشاره میکند:
«شمشیری که اودیسئوس در فیلم حمل میکند، کاملاً و با دقت بالا با شمشیرهای واقعی سدههای دوازدهم تا یازدهم پیش از میلاد مطابقت دارد.»
این نشان میدهد که اثر نولان مجموعهای تلفیقی از دادههای باستانشناختی درست و قراردادهای بصری نادرست سینمایی است.
نتیجهگیری
آخرین اثر کریستوفر نولان بار دیگر مرز میان «حقیقت تاریخی باستانشناختی» و «کلیشههای بصری سینما» را پررنگ کرده است. اگرچه فیلم با بهکارگیری شمشیرهای دقیق عصر مفرغ و برخی جزئیات سعی در وفاداری داشته، اما در نهایت جهت ارتباط بهتر با مخاطب عام، تسلیم زیباییشناسی جاافتاده هالیوودی (مانند کلاهخود کورنتی و سپرهای گرد آرکائیک) شده است.

















ارسال دیدگاه