گنج یابی علت اصلی تجارت و خرید و فروش آثار باستانی در هر کجای دنیا است. عاملی که باعث می شود چوب حراج غارتگران میراث فرهنگی جهانی بر پیکره میراث و هزاره های تمدن بشری فرود آید.
مجله اینترنتی باستان شناس : تجارت غیر قانونی آثار باستانی موضوعی است که تقریبا در همه کشورهای صاحب تمدن رواج دارد و پدیده شومی است که میراث فرهنگی بشر را تهدید می کند.عمرو العظم باستان شناس برجسته ، تحریم شدید غارتگران و خریداران غیر قانونی آثار باستانی را یکی از راه های مقابله با این تجارت شوم می داند.
جنگ و درگیری
در طول تاریخ شاید اصلی ترین عامل غارت آثار باستانی جنگ و درگیری بوده باشد. فتح تمدنها ، کشورگشایی ها و هجوم و غارت ارمغانی به نام غنیمت داشت که بخشی از آن شامل ثروت یا آثار نفیس و گنجینه های حکومت های ماقبل بوده است.این پدیده در زمان های گذشته شاید کاملا طبیعی بوده است اما در زمان حال با گسترش انواع علوم و افزایش آگاهی بشر و شناخت نسبت به تاریخ نیاکان وجود تجارت شوم و غیر قانونی آثار باستانی چیزی جز سوداگری و تجاوز به میراث چندین هزارساله بشری نیست.
قاچاق آثار باستانی از مناطق جنگی در خاورمیانه در دو دهه گذشته به طور پیوسته افزایش یافته است. در حالی که اجماع بین المللی در محکومیت این تجارت غیرقانونی وجود دارد، مبارزه با آن در عمل دشوار است.
موزه ها و مکان های باستانی در مناطق درگیری تا چه حد در معرض غارت هستند؟
در طی یک درگیری مسلحانه، دولت کنترل بخش هایی از قلمرو خود را از دست می دهد. نهادهای آن تنزل یافته و دیگر قادر به حفاظت از جمعیت و سرزمین خود نیست. محوطههای باستانشناسی و موزهها نیز از حفاظت محروم هستند و راه را برای سرقت یا حفاریهای غیرقانونی باز میکنند. در واقع بیشتر غارت ها توسط مردم محلی منطقه انجام می شود که به دلیل این درگیری ها امرار معاش خود را از دست داده اند و برای زنده ماندن به غارت روی می آورند. گروه های تروریستی تنها یکی از عناصر مختلف هستند که از این درگیری های مداوم بهره برداری می کنند.
غارت محوطه های میراث فرهنگی چیز جدیدی نیست – به زمان های طولانی باز می گردد. در خاورمیانه، شبکههای قاچاق آثار هنری مدتها قبل از اینکه منطقه تحت تأثیر چندین دهه درگیری قرار گیرد، وجود داشت. غارتگران اغلب با مقامات فاسد یا ارتش تبانی داشتند. غارتگران زمانی که تغییرات ژئوپلیتیکی رخ می دهد یکسان می مانند – آنها فقط روسای خود را بسته به اینکه چه کسی مسئول است تغییر می دهند. اگر گروههای تروریستی در برخی مناطق در راس آن قرار گیرند، قاچاقچیان با آنها همکاری میکنند.
چرا گروه های تروریستی مسلح به میراث فرهنگی حمله می کنند؟ آیا فقط برای تامین مالی فعالیت هایشان است؟
قاچاق آثار هنری در واقع منبع مالی است، درست مانند قاچاق منابع طبیعی، یا اخاذی مالیات های غیرقانونی از مردم غیرنظامی. اما این تنها دلیل و انگیزه آنها نیست.
گروه های تروریستی از اهمیت میراث آگاه هستند. بسیاری از حملات به این محوطه ها فرصتطلبانه هستند، اما برخی نیز با نیت خاصی برای ایجاد حداکثر آسیب هدف قرار میگیرند. بی ثباتی سیاسی یک تهدید بزرگ برای میراث فرهنگی ایجاد می کند.
برای مثال، داعش به بناهای تاریخی مهمی مانند معبد بل در پالمیرا، و محتویات موزه در موصل، عراق، به عنوان بخشی از یک کمپین تبلیغاتی هماهنگ برای نشان دادن قدرت خود در عمل بدون مجازات – و ناتوانی مردم محلی، حمله کرد و آنها را ویران کرد. مقامات و جامعه جهانی جلوی آنها را بگیرند.
محوطه های میراث فرهنگی همچنین به مکان های استراتژیک برای گروه های مسلح مانند داعش تبدیل می شوند. آنها اهمیت بین المللی این مکان ها را می شناسند و از آنها به نفع خود – به عنوان پایگاه، اردوگاه آموزشی، یا به عنوان محل تخلیه مهمات استفاده می کنند. آنها میدانستند که برای مثال، زمانی که شهر باستانی پالمیرا در سوریه را در سال 2015 اشغال کردند، کمتر مورد هدف حملات هوایی ائتلاف قرار میگیرند – و از این واقعیت که این شهر در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار داشت، نهایت استفاده را بردند .
در سال 2015، در واکنش به رشد قاچاق در منطقه، قطعنامه 2199 شورای امنیت سازمان ملل متحد – که تجارت فرامرزی اموال فرهنگی از مناطق درگیری را ممنوع می کند – به اتفاق آرا تصویب شد. با این حال، اشیاء کشورهای در حال جنگ همچنان به بازار هنر سرازیر می شوند. چرا این اتفاق می افتد؟
در اکثر کشورهایی که بازار هنر به صورت قانونی تنظیم شده است، تخریب و سرقت آثار هنری به صورت کیفری پیگرد قانونی دارد. اما در مورد تملک اموال فرهنگی مسروقه چنین نیست.
امروزه، خانه حراج، موزه یا مجموعه دار که متهم به داشتن یک شی از یک منطقه جنگی است، قطعاً قابل پیگرد قانونی است. اما نتیجه پرونده به صلاحیت مدنی کشور خریدار بستگی دارد. اگر مؤسسه یا فروشنده عتیقه مقصر شناخته شود، سنگینترین مجازاتی که متحمل میشود این است که باید شی را پس دهند. ممکن است از شما خواسته شود که جریمه بپردازید، عذرخواهی کنید و شی را برگردانید – این بدترین اتفاقی است که ممکن است بیفتد.
اکنون ده ها هزار اثر هنری به غارت رفته به طور غیرقانونی در سراسر جهان در گردش هستند. برای خریدار یا فروشنده، احتمال بازگرداندن یک یا دو مورد از این قبیل در سال، ریسک چندانی ندارد.
اگرچه قطعنامه 2199 به اتفاق آرا تصویب شد، اما برخی از کشورهایی که تجارت قانونی آثار باستانی در آنها مجاز است، با ارائه اسناد قانونی پیگیری نکرده اند. برای اینکه اوضاع واقعاً تغییر کند، این کشورها باید آماده باشند تا سهم خود را برای جرم انگاری تجارت انجام دهند. مجازات های جدی باید اعمال شود تا بازدارنده واقعی باشد.
تغییر نگرش نسبت به قاچاق هنر نیز لازم است. به عنوان مثال، در سال 2019، زمانی که کریستیز یک سر توت عنخ آمون را برای فروش گذاشت، اعتراض شدیدی به راه افتاد. قدمت حدود 1333 قبل از میلاد تا 1323 قبل از میلاد توسط خانه حراج بین المللی، به نظر می رسد شکی وجود ندارد که مجسمه کوارتزیت از مصر غارت شده است. با این حال، کل بحث در حوزه عمومی این بود که آیا این قطعه قبل از سال 1970 یا بعد از آن – سالی که یونسکو کنوانسیون 1970 را برای حفاظت از اموال فرهنگی معرفی کرد – از مصر حذف شده است یا بعد از آن. به نظر می رسید مردم اهمیتی به دزدیده شدن مجسمه نداشتند، عملی که طبق قوانین کیفری قابل مجازات است. آنها بیشتر نگران زمان دزدیده شدن آن بودند – که مشخص می کرد آیا به طور قانونی وارد بازار هنر شده است یا خیر.
تا زمانی که تغییرات اساسی در جامعه ما رخ ندهد، آثار باستانی غارت شده، چه از کشورهای جنگ زده و چه از جاهای دیگر، همچنان بازار هنر را تغذیه می کند.
آیا حفاظت و مراقبت از آثار باستانی نباید جدی تر گرفته شود ؟
همه می دانیم که آثار باستانی منحصر به فرد هستند و تکراری در آن وجود ندارد و تجدید پذیر هم نخواهند بود ، شاید بخشی از محیط زیست یا طبیعت تجدید پذیر باشد مانند پوشش گیاهی اما آثار باستانی هر تمدنی فقط یک بار و بدست مردمانی بوجود آمده که یک بار بر روی زمین زندگی کردند .
اهمیت حراست و حفاظت از آثار باستانی و تمدنی باید مورد توجه مسئولین و روسای هر دولتی قرار بگیرد ، در تاریخ همه چیز ثبت خواهد شد و قطعا رفتار ما نسبت به توجه یا بی توجهی به میراث نیاکانمان نیز مورد توجه آیندگان خواهد بود.
وضع قوانین محکم و پیشگیرانه یا ارائه ساز و کار هوشمندانه در جهت مدیریت مناسب و حفاظت از آثار باستانی کمک شایانی به حفظ و نگهداری آن خواهد کرد.
خانههای حراج، موزهها و مجموعهداران تا چه اندازه در قبال قاچاق غیرقانونی مسئول هستند؟
اساساً، قاچاق مانند پلی است که دو سر دارد – عرضه و تقاضا . در انتهای عرضه غارتگران هستند که شبکه را تغذیه می کنند. در طرف دیگر خریداران اعم از مشروع و نامشروع هستند که تقاضا را ایجاد می کنند. ما باید هر دو طرف را سرکوب کنیم تا به طور جدی با این مشکل مقابله کنیم. اگر فقط به یک طرف رسیدگی شود، مسئولان شکست خواهند خورد. راهبردهای متعددی برای مقابله با انواع غارت باید توسط دولت ها ایجاد شود.
من معتقدم یکی از بهترین راهها برای انجام این کار، محاکمه هر کسی است که ثابت شود عمداً اشیاء باستانی را از یک منطقه درگیری تحت قوانین تروریسم غارت یا قاچاق کرده است – نه فقط بر اساس دعوای مدنی که به مجرمان اجازه میدهد تنها با یک سیلی از جنایات فرار کنند.بلکه با شدیدترین حالت ممکن که دیگر کسی به خود اجازه ندهد به میراث تمدنی بشر دست درازی کند.
آیا هرگز شاهد پایان تجارت غیرقانونی آثار باستانی خواهیم بود؟
بسیار بعید است، زیرا وسوسه یافتن گنج پنهان بسیار زیاد است. و افراد سوداگر بسیاری در این جهت افراد زیادی را تحریک می کنند و با وعده ثروت رویایی یا جیبشان را خالی می کنند یا باعث تخریب میراث فرهنگ می شوند. با این حال، بسیاری از کشورها در حال انجام اقداماتی در سطح ملی هستند. برای مثال در خاورمیانه، تجارت آثار باستانی در اکثریت قریب به اتفاق کشورها ممنوع است. بنابراین، اگر کالایی از لیبی، سوریه، ترکیه یا لبنان در بازار آثار هنری ظاهر شود، میتوان مطمئن بود که غارت شده است.
در سطح بین المللی، سازمان ها به سازمان های مجری قانون ملی در خنثی سازی قاچاق کمک می کنند. به عنوان مثال، یونسکو فهرستی از قوانین میراث فرهنگی ملی را حفظ می کند . شورای بینالمللی موزهها (ICOM) دارای پایگاه دادههای فهرستهای قرمز است که برای نشاندادن دستهبندیهای کالاهای فرهنگی آسیبپذیرترین در برابر ترافیک غیرقانونی است. و اینترپل یک پایگاه داده آثار هنری دزدیده شده دارد که به طور مرتب به روز می شود.
اما باید در سطح محلی تلاش کرد. جوامع اغلب توسط نهادهای بین المللی بزرگ که تمایل دارند مستقیماً در سطح دولتی در مبارزه با قاچاق غیرقانونی کار کنند، کنار گذاشته می شوند.
به خصوص در حالی که درگیری ها بیداد می کند و وقتی نهادهای دولتی کنترلی ندارند، این جوامع محلی، سهامداران محلی و سازمان های غیردولتی محلی هستند که در خط مقدم هستند.مسئولین فاسد و خائن و سو استفاده کنندگان از مقام یا مسئولیت شاید اصلی ترین عامل غارت و قاچاق آثار باستانی در سطح محلی و ملی باشند.
در ژانویه 2018، موزه معرات النعمان در سوریه، طی یک حمله هوایی مورد اصابت دو موشک قرار گرفت و خسارات زیادی به گوشه شمال غربی ساختمان وارد شد. با کمک جامعه محلی، مدیر موزه و تیمی از کارشناسان از جمله خود من، توانستیم از سایت بازدید کنیم تا خسارت را ارزیابی کنیم. ما ارزیابی را به یونسکو فرستادیم که کمک های مالی و کارشناسی ساختاری برای کمک به تثبیت ساختمان و جلوگیری از ریزش آن ارائه کرد. این همکاری موفق باعث نجات موزه شد و از از دست رفتن فاجعه بار یکی از مهم ترین مجموعه های موزاییک های رومی و بیزانسی در سوریه جلوگیری کرد.
ما باید راههای جدیدی برای مقابله با چالشها و موقعیتهای جدیدی که امروز با آن روبرو هستیم، پیدا کنیم. اگر بخواهیم به قاچاقی که هزاران سال است ادامه دارد، پایان دهیم، همکاری ذینفعان و بازیگران مختلف در سطوح بین المللی، ملی و محلی ضروری است.
منبع : گفتگو با عمرو العظم، باستان شناس و استاد تاریخ خاورمیانه و مردم شناسی در دانشگاه ایالتی Shawnee در اوهایو، یونسکو

















ارسال دیدگاه