خشایارشا بزرگ: پادشاه قدرتمند ایرانی که مرگش یک امپراتوری را ویران کرد

خشایارشا یکم معروف به خشایارشا بزرگ پنجمین پادشاه هخامنشی امپراتوری ایران باستان بود. او بیشتر به خاطر فرماندهی حمله گسترده به یونان، که با نبردهای ترموپیل، سالامیس و پلاته مشخص شد، شناخته شده است.

مجله اینترنتی باستان شناس : خشایارشا به طور گسترده در فرهنگ عامه مدرن به عنوان آنتاگونیست ( ضد قهرمان ) اصلی در فیلم 300 فرانک میلر، اقتباسی سینمایی از مجموعه ای با همین عنوان، شناخته می شود. در این آثار معاصر، خشایارشا با خصوصیات فردی زنانه، مستبد و منحط به تصویر کشیده می‌شود. این ویژگی‌ها برای تأکید بر تضاد بین خشایارشا و مخالفان یونانی‌اش، به‌ویژه لئونیداس، پادشاه اسپارتی که در ترموپیل در برابر او ایستاده بود، استفاده می‌شود.

با این حال ، چنین تصویرهای منفی از خشایارشا (و ایرانیان به طور کلی)، به دوران مدرن محدود نمی شود و از قبل در زمان حیات شاه نیز وجود داشته است. همانطور که انتظار می رود، این نوع تعابیر اغلب توسط دشمنان یونانی و بر اساس کینه ای که نسبت به امپراتور مقتدر ایرانی داشته اند ساخته شده است .

خشایارشا بزرگ که بود؟

خشایارشا در سال 519 پیش از میلاد متولد شد و در تخت جمشید ، ایران امروزی درگذشت. او پسر آتوسا ، دختر کوروش کبیر هخامنشی و داریوش اول بود ، خشایارشا به دلیل نسب مستقیمش به کوروش از طریق مادرش آتوسا، از برادر بزرگترش پیشی گرفت. این نسبت خانوادگی عامل مهمی در تعیین آینده او به عنوان یک امپراتور بود.

خشایارشا از 486 تا 465 قبل از میلاد بر امپراتوری هخامنشیان حکومت می کرد. سلطنت او بیشتر با لشکرکشی‌های ایرانیان علیه یونان و نبردهای ترموپیل، سالامیس و پلاتئا مشخص می‌شود، که ممکن است بخشی از دلیل کینه توزی شدید نویسندگان (به ویژه یونان باستان) از پادشاه ایران در طول تاریخ باشد. یکی از معروف‌ترین آنها را می‌توان در نمایشنامه آیسخولوس، با نام «پارسیان» یافت.

خشایارشا در نمایشنامه « پارسیان »

« پارسیان » اثر آیسخولوس تراژدی است که اولین بار در سال 472 قبل از میلاد ساخته شد و دومین نمایشنامه از یک اثر چهار نمایشنامه ای بود که در جشنواره سیتی دیونیزیا در آتن در آن سال جایزه اول را به دست آورد. دو شخصیتی که گفته می شود بیشترین زمان پخش را در نمایشنامه دارند، آتوسا، مادر خشایارشا، و روح داریوش ، پدر خشایارشا هستند. با این وجود، نمایشنامه (شامل گفتگوهای آتوسا و روح داریوش) حول لشکرکشی خشایارشا به یونان و شکست او در نبرد سالامیس می چرخد. علاوه بر این، خشایارشا در پایان نمایشنامه ظاهر می شود.

در « پارسیان» خشایارشا نسبتاً منفی به تصویر کشیده شد. یکی از خصوصیات نامطلوب او در این نمایش، غرور است . به عنوان مثال، در خلال مکالمه بین آتوسا و روح شوهرش، پادشاه مرده اشاره کرد که غرور بیش از حد خشایارشا باعث شد که او باور کند که می تواند حتی خدایان را به بردگی بگیرد.

در حالی که امیدوار بود / هلسپونت مقدس را ببندد، نگه دارد / بسفر خشمگین مانند برده ای در زنجیر،/ … و پر از غرور / فانی متکبر، پندار، بیهوده! که قدرت او / باید از خدایان و قدرت نپتون بالاتر رود.

با وجود اینکه ، غرور یک موضوع رایج در اساطیر یونان بود، و بسیاری از شخصیت‌های یونانی، مانند ادیپ و بلروفون نیز شناخته شده‌اند که از غرور رنج می‌بردند. یکی از ویژگی‌هایی که شاید خشایارشا را از این شخصیت‌های یونانی جدا می‌کند، رفتار او به عنوان یک «شرقی» است.

از نظر یونانیان باستان، شرقی ها به عنوان متضاد آنها تلقی می شدند. بنابراین، برای مثال، در « پارسیان»، خشایارشا توسط آیسخولوس به عنوان کسی که قادر به کنترل احساسات خود نیست، به تصویر کشیده شده است. در بیشتر اوقات خشایارشا در صحنه، مردی کاملاً غمگین است، از بدبختی‌های خود علیه یونانی‌ها زاری می‌کند و تعجب‌های بی‌معنی مانند «oioi!»، و “اتوتوتوتوی”.«ایه، ایه!» را بر زبان می‌آورد.

هرودوت چگونه خشایارشا را به تصویر می کشد ؟

در «کتاب تواریخ» هرودوت نیز با خشایارشا رفتار نامناسبی صورت می‌گیرد، به‌ ویژه زمانی که او را با سایر پادشاهان ایرانی که در این اثر ذکر شده است، مانند کوروش و داریوش اول مقایسه می‌کنیم. ، مردونیه یا مردونیوس، یکی از پسر عموهای خشایارشا، و یکی از شخصیت‌های با نفوذ دربار ایران است.

به گفته هرودوت، خشایارشا در ابتدا تمایلی به حمله به یونان نداشت، اما توسط مردونیوس که انگیزه های شخصی برای این لشکرکشی داشت، متقاعد شد که این کار را انجام دهد.

حالا، خشایارشا در ابتدا نسبتاً تمایلی به جنگ با یونان نداشت… او (مردونیه

) به این دلیل استدلال کرد که می‌خواست اوضاع را به هم بزند و همچنین به این دلیل که می‌خواست فرماندار یونان شود. در نهایت موفق شد خشایارشا را با خود هم نظر کند.

آغاز سقوط یک امپراتوری

در حالی که لشکرکشی یونانی خشایارشا در نهایت با شکست مواجه شد، او توانست شورش های بابل و مصر را سرکوب کند و بدین ترتیب این مناطق را در امپراتوری هخامنشی نگه دارد. بعلاوه، گفته می شود که خشایارشا جاده سلطنتی را حفظ کرده است، یک شاهراه باستانی که توسط پدر خشایارشا سازماندهی و بازسازی شد، و هرودوت به دلیل سرعتی که به مردم اجازه سفر می داد، مورد ستایش قرار گرفت. علاوه بر این، خشایارشا پس از بازگشت از یونان، تعدادی از پروژه های معماری ناتمام داریوش را ادامه داد.

دو تا از شناخته‌شده‌ترین سازه‌هایی که خشایارشا تکمیل کرد، دروازه ملل و تالار صد ستون هستند. با این حال، در نتیجه لشکرکشی شکست‌خورده یونان، این پروژه‌ها خزانه امپراتوری را خالی کردند و در پی آن مالیات‌های سنگینی بر ملت های تابع خشایارشا تحمیل شدند .

هنگامی که طوفان پل‌های هلسپونت را در هم شکست ، خشایارشا 300 ضربه شلاق به آب‌ها زد و غل و زنجیر را به عنوان نشانه بردگی دریا در آن انداخت.

به نظر می رسد خشایارشا نسبت به مسائل مهم در امپراتوری خود غافل بوده ، یا شاید تصمیم گرفت که به کلی آنها را نادیده بگیرد. اعتقاد بر این است که عدم اقدام او در رسیدگی به این مشکلات به افول امپراتوری هخامنشی در دوران حکومت او کمک کرده است.

در نهایت، خشایارشا به دست اردوان پارسی یا اردوان هیرکانی (به یونانی باستان:Ἀρτάβανος) یا اردوان گجستک که به عنوان رئیس گارد جاویدان خشایارشا خدمت می‌کرده‌ است کشته شد. از او به عنوان وزیر کشور و یا محافظ شخصی خشایارشا یاد می‌شود.

استناد به ارسطو؛ اردوان مسئول مرگ داریوش، پسر و جانشین خشایارشا بود. او چندی بعد نیز از ترس انتقام‌جویی خشایارشا، اقدام به قتل خود او نمود. همچنین در روایتی دیگر از ژوستین تاریخ‌نگار اردوان به علت جاه‌طلبی و علاقه شخصی به تاج‌و‌تخت اقدام به قتل خشایارشا کرده‌است. بر اساس گزارش‌های ژوستین؛ او با قتل پنهانی خشایارشا، داریوش را به پدرکشی متهم کرده که نتیجه این اتفاق اعدام داریوش بود. اتفاقات دقیق و جزئیات این حادثه نامعلوم است، اما به‌طور حتم خشایارشا بعد از این اتفاق دیگر پادشاه ایران نبوده است.

در مورد مرگ اردوان گجستک اطلاعات دقیقی در دسترس نیست. اما احتمالاً اردشیر یکم از توطئه های او مطلع شده و وی را اعدام کرده‌است. بعضی منابع معتقدند او بعد از به قدرت‌نشاندن اردشیر یکم در حال برنامه‌ریزی برای به قدرت‌نشاندن پسران خود بود که اردشیر یکم از این واقعه مطلع شده و دستور به اعدام او می‌دهد.

خَشایارشای یکم (پارسی باستان: 𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠؛ تلفظ: خْشَیارشا مشهور به خَشایارشای بزرگ ، پسر داریوش بزرگ و شهبانو آتوسا، دختر کوروش بزرگ، پنجمین شاهنشاه هخامنشی در میانه سال‌های ۴۸۵ تا ۴۶۵ پ.م. است.