هراس از لشکرکشی هخامنشیان چگونه آتن را به قدرت دریایی تبدیل کرد؟

در قرن پنجم پیش از میلاد، سایه قدرت امپراتوری هخامنشی بر فراز یونان سنگینی می‌کرد. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد که رویارویی با ارتش قدرتمند هخامنشیان چگونه آتنی‌ها را وادار کرد تا با تکیه بر درآمد معادن نقره و الگوبرداری از مهندسی دریایی شرقی، ناوگانی متشکل از ۲۰۰ کشتی جنگی بسازند؛ اقدامی اضطراری که سرنوشت نبرد سالامیس و تاریخ مدیترانه را تغییر داد.

بر اساس پژوهشی تازه که به بررسی صنایع نظامی در یونان باستان پرداخته است، یونانیان برای دفاع از آتن در برابر پیشروی امپراتوری هخامنشی، ناوگانی متشکل از ۲۰۰ کشتی جنگی ساختند. این کشتی‌ها که در قرن پنجم پیش از میلاد و تحت رهبری «تمیستوکلس» (سیاستمدار و سردار آتنی) ساخته شدند، نه تنها به نیروهای یونانی در برابر لشکرکشی هخامنشیان کمک کردند، بلکه آتن را به یک قدرت بزرگ دریایی تبدیل نمودند.

این پژوهش که به سرپرستی دکتر «علاء جبار جانی» انجام شده، نشان می‌دهد که دولت‌شهرهای یونان چگونه در واکنش به تهدیدهای خارجی، به تولید سلاح، توسعه فناوری‌های دریایی و سازماندهی صنایع پشتیبان برای ارتش و ناوگان خود روی آوردند.

معادن نقره؛ پشتوانه مالی آتن در برابر تهدید هخامنشیان

آتن در سال ۴۸۳ پیش از میلاد و پس از کشف رگه‌های غنی نقره در معادن «لوریون» (Laurion) در نزدیکی این شهر، گسترش نیروی دریایی خود را آغاز کرد. تمیستوکلس پیشنهاد داد که از درآمدهای این معدن برای ساخت ۲۰۰ کشتی جنگی تندرو موسوم به «تری‌رم» (Trireme – کشتی‌های سه‌ردیفه) استفاده شود. هرچند هدف اولیه از ساخت این ناوگان، رقابت با جزیره همسایه یعنی «اِگینا» عنوان شده بود، اما هدف کلان و اصلی آن، ایجاد سدی دفاعی در برابر قدرت روزافزون امپراتوری هخامنشی بود.

تصویب این برنامه کشتی‌سازی در مجمع آتن نیازمند صنعتگران ماهر، مقادیر عظیمی چوب و هزاران ملوان بود. ثمره این سرمایه‌گذاری در سال ۴۸۰ پیش از میلاد و در جریان نبرد سالامیس مشخص شد؛ جایی که اتحادی از دولت‌شهرهای یونان توانستند در برابر ناوگان دریایی هخامنشیان به پیروزی برسند. این نبرد نقطه عطفی در جنگ‌های ایران و یونان بود و اهمیت قدرت دریایی را در دفاع از سرزمین‌های یونانی ثابت کرد.

الگوبرداری از فنیقی‌ها برای مقابله با ناوگان هخامنشی

نکته جالب توجه در این پژوهش، ریشه‌یابی مهندسی دریایی یونانیان است. محققان دریافتند که یونانی‌ها در ساخت این کشتی‌ها از سنت‌های کشتی‌سازی قدیمی‌تر مدیترانه، به‌ویژه تکنیک‌های فنیقی‌ها (که خود بخش اصلی ناوگان دریایی هخامنشیان را تشکیل می‌دادند) بهره گرفته‌اند.

کشتی‌های «تری‌رم» به کارآمدترین سلاح دریایی یونان تبدیل شدند. هر کشتی حدود ۱۷۰ پاروزن داشت که در سه طبقه مستقر می‌شدند و به کشتی اجازه می‌دادند در میدان نبرد با سرعت و چابکی بالایی مانور دهد. برخلاف کشتی‌های تجاری، تری‌رم‌ها بدنه‌ای باریک و سبک داشتند که صرفاً برای سرعت طراحی شده بود. در دماغه تقویت‌شده این کشتی‌ها، دژکوب‌هایی (برجستگی‌های فلزی) تعبیه شده بود تا با کوبیدن به بدنه کشتی‌های هخامنشی، آن‌ها را در هم بشکنند.

کشتی‌سازان برای سبکی بدنه از چوب صنوبر و برای ستون اصلی (تیرک کف کشتی) که نیاز به استحکام بالایی داشت، از چوب بلوط استفاده می‌کردند. از آنجا که جنگل‌های محلی آتن پاسخگوی این حجم از تقاضا نبود، آتنی‌ها بخش عمده چوب مورد نیاز خود را از تراکیه و قبرس وارد می‌کردند. صنعتگران تخته‌های چوبی را با اتصالات دقیق و میخ‌های چوبی به هم چفت کرده و با کابل‌های سنگین آن‌ها را مهار می‌کردند تا از خم شدن بدنه کشیده کشتی در امواج جلوگیری شود. همچنین خدمه مجبور بودند به طور منظم کشتی‌ها را به ساحل بکشند تا چوب آن‌ها خشک شود، بدنه تمیز گردد و تجهیزات آسیب‌دیده تعمیر شوند.

از دفاع در سالامیس تا تهاجم در نبرد یوریمدون

ساخت و حفظ ناوگانی در مقیاس نبرد با هخامنشیان، به چیزی فراتر از کارگاه‌های کشتی‌سازی نیاز داشت. به گفته دکتر جانی، آتن به شبکه‌ای از کارگاه‌های تخصصی در زمینه نجاری، فلزکاری، نساجی و چرم‌دوزی متکی بود که پارو، دکل، بادبان و طناب تولید می‌کردند. در حالی که صنعتگران ماهر بر روند فنی نظارت داشتند، بخش بزرگی از نیروی کار این کارگاه‌ها را بردگان تشکیل می‌دادند. آتن همچنین انبارهای دریایی ویژه‌ای ساخت تا تجهیزات جداشدنی کشتی‌ها را در فصل زمستان در آن‌ها نگهداری کند.

افزایش ظرفیت تولید نظامی، بعدها به آتنی‌ها اجازه داد تا از لاک دفاعی خارج شده و دست به لشکرکشی‌های فرامرزی علیه قلمرو هخامنشیان بزنند. در جریان نبرد یوریمدون (حدود سال ۴۶۹ یا ۴۶۶ پیش از میلاد)، «کیمون»، فرمانده آتنی، ناوگان متحدان یونانی را علیه نیروهای هخامنشی رهبری کرد. بر اساس این مطالعه، نیروهای او در این نبرد موفق شدند نزدیک به ۲۰۰ کشتی را به غنیمت بگیرند. فرماندهان یونانی همچنین با ایجاد تغییراتی در ساختار کشتی‌های تری‌رم، ظرفیت حمل سربازان را افزایش دادند تا نیروی دریایی بتواند از عملیات‌های زمینی نیز پشتیبانی کند.

این پژوهش در پایان نتیجه‌گیری می‌کند که صنایع نظامی یونان باستان، تحت تأثیر مستقیم رویارویی با امپراتوری هخامنشی، اقتباس از فناوری‌های خارجی، دسترسی به منابع مالی جدید و بهره‌گیری از نیروی کار تخصصی شکل گرفت؛ صنعتی که در نهایت به آتن کمک کرد نفوذ نظامی و سیاسی خود را در سراسر دریای اژه گسترش دهد.