کشف جام نقره ۲۴۰۰ ساله سرمتی با نشانه‌های هنر هخامنشی در روسیه

کاوش‌های باستان‌شناسی در جنوب روسیه بار دیگر پرده از ارتباطات فرهنگی و آیینی عمیق میان تمدن‌های دنیای باستان برداشته است. کشف یک ظرف نقره‌ای ۲۴۰۰ ساله متعلق به اشراف‌زادگان سَرمَتی (Sarmatian) نه‌تنها از نفوذ خیره‌کننده هنر و صنایع دستی شاهنشاهی هخامنشی (پارس) در میان اقوام کوچ‌نشین حکایت دارد، بلکه گواهی ملموس بر اجرای آیین‌های باستانی «پیمان برادری» یا هم‌خونی است که پیش‌تر تنها در نوشته‌های هرودوت به آن‌ها اشاره شده بود.

کشف گنجینه‌ای از دل کورگان‌های باستانی

این ظرف نقره‌ای بسیار نفیس در جریان کاوش‌های یک «کورگان» (تپه‌برجسته تدفینی باستانی) در منطقه استپ‌های اوراسیا و جنوب روسیه امروزی کشف شده است. سرمت‌ها کنفدراسیونی توانمند از قبایل کوچ‌نشین ایرانی‌تبار بودند که در سده‌های پنجم پیش از میلاد تا سده‌های چهارم میلادی بر بخش‌های وسیعی از استپ‌های شمال دریای سیاه و شرق تا رود ولگا فرمانروایی می‌کردند.

باستان‌شناسان با بررسی دقیق این مقبره و لایه‌نگاری محوطه، قدمت این ظرف و تدفین مجلل آن را به سده چهارم تا پنجم پیش از میلاد (حدود ۲۴۰۰ سال پیش) نسبت داده‌اند؛ دوره‌ای که مصادف با اوج شکوه و اقتدار شاهنشاهی هخامنشی در فلات ایران و سرزمین‌های پیرامونی بود.

ردپای آشکار هنر و صنعتگری هخامنشی بر پیکره ظرف

آنچه توجه پژوهشگران را در نگاه اول به خود جلب کرده، تکنیک‌های فوق‌العاده ظریف فلزکاری، نقوش قلم‌زنی و ساختار بصری این شیء نقره‌ای است. ویژگی‌های ریخت‌شناسی و فرمی ظرف، شباهت بی‌اندازه‌ای به سنت‌های فلزکاری دربار ایران در دوره هخامنشی دارد.

استفاده از فرم‌های متقارن، نقوش جانوری اسطوره‌ای با خطوط ماهیچه‌ای مشخص و تزئینات گل‌وبوته‌ای (لوتوس و نخلک)، امضای شناخته‌شده کارگاه‌های سلطنتی ایران باستان به شمار می‌رود. پژوهشگران احتمال می‌دهند که این ظرف یا به دست یک هنرمند ماهر ایرانی ساخته شده و از طریق تجارت، دیپلماسی یا هدایای سلطنتی به نخبگان سرمتی رسیده است، یا اثر هنرمندی محلی است که از سبک و زیبایی‌شناسی پارسی به شکلی دقیق و وفادارانه الگوبرداری کرده است.

آیین پیمان برادری و جام هم‌خونی در نوشته‌های هرودوت

شگفت‌انگیزترین جنبه این یافته باستان‌شناسی، نقش‌مایه‌های تصویری حک‌شده روی بدنه ظرف است که صحنه‌ای آیینی را به تصویر می‌کشند. بر روی این اثر، دو جنگاور روبه‌روی یکدیگر قرار گرفته‌اند و گویی در حال انجام یک مراسم مذهبی و قبیله‌ای مشترک هستند.

این صحنه بازتابی کم‌نظیر از روایتی تاریخی است که هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی سده پنجم پیش از میلاد، آن را برای اقوام سکایی و سرمتی ثبت کرده بود. هرودوت در کتاب چهارم تاریخ خود می‌نویسد:

«سکاها و اقوام وابسته به آن‌ها، زمانی که می‌خواهند سوگندی بزرگ یاد کرده یا پیمان برادری ببندند، شرابی را در جامی سفالین یا سیمین می‌ریزند و با تیغی بدن خود را کمی خراش می‌دهند تا قطراتی از خونشان در شراب بچکد. سپس سر سلاح‌های خود را در آن فرو می‌برند، نیایش می‌خوانند و هر دو سوی پیمان از آن جام می‌نوشند.»

این ظرف نقره‌ای می‌تواند یکی از معدود مدارک باستان‌شناختی باشد که صحت توصیفات هرودوت درباره «جام برادری» و آیین‌های انعقاد پیوند خونی میان رزمندگان استپ را اثبات می‌کند.

اهمیت کشف: پیوندهای استپ و امپراتوری

این کشف ارزشمند زاویه دید پژوهشگران را نسبت به تعاملات فرهنگی در دوران باستان گسترش می‌دهد. اقوام کوچ‌نشین سرمتی صرفاً مهاجمانی سرگردان نبودند؛ آن‌ها در پیوندهای تنگاتنگ تجاری، سیاسی و آیینی با همسایگان جنوبی خود یعنی امپراتوری‌های بزرگ خاورمیانه قرار داشتند.

وجود چنین اشیای تجملی و باشکوهی نشان می‌دهد که اشرافیت سرمتی شیفته ظرافت و تجمل هنر هخامنشی بوده و از نمادهای اشرافی ایران برای نمایش اقتدار، جایگاه اجتماعی و ثبت آیین‌های مقدس خود استفاده می‌کرده است.

نتیجه‌گیری

جمع‌بندی: کشف این ظرف نقره‌ای ۲۴۰۰ ساله سرمتی شاهدی درخشان از تلاقی دنیای کوچ‌نشینان جنگاور استپ و هنر فاخر شاهنشاهی هخامنشی است. این اثر نه‌تنها از مهارت‌های فنی برجسته در فلزکاری دوران باستان پرده برمی‌دارد، بلکه روایات تاریخی کهن درباره سنت‌های اتحاد، برادری و وفاداری در میان اقوام ایرانی‌تبار اوراسیا را از اسطوره به واقعیتی ملموس و مستند تبدیل می‌کند.