آزمایش‌های شیمیایی جدید بر روی جام‌های سفالی یک آرامگاه دست‌نخورده ۳۰۰۰ ساله در شهر باستانی «پلا» در اردن، از رازهای شگفت‌انگیز یک تدفین اشرافی در آغاز عصر آهن پرده برداشت. کشف بقایای گیاهان دارویی و معطر مرتبط با ایران و ادویه‌های هندی که برای «نزدیک‌تر کردن مردگان به خدایان» سوزانده می‌شدند، در کنار خنجری که عمداً خم‌شده، عاج‌های فنیقی و تنها کمربند برنزی فریگی در منطقه، نشان‌دهنده شبکه تجاری گسترده‌ای است که حتی پس از فروپاشی عصر برنز نیز پویا باقی مانده بود.
این پژوهش که در نشریه علمی Journal of Archaeological Science: Reports منتشر شده است، نشان می‌دهد شبکه‌های مبادلاتی و تجاری مسافت دور حتی پس از تحولات شدید سیاسی و اقتصادی ناشی از فروپاشی پادشاهی‌های عصر برنز نیز به فعالیت خود ادامه داده‌اند.
تدفینی خارق‌العاده در شهر باستانی پِلا (Pella)
باستان‌شناسان «آرامگاه شماره ۸۹» (Tomb 89) را در سال ۱۹۸۷ در شهر باستانی پلا، واقع در شمال دره اردن، کشف کردند. این گور دسته‌جمعی دست‌نخورده که قدمت آن به حدود ۱۰۰۰ تا ۹۰۰ پیش از میلاد (آغاز عصر آهن) بازمی‌گردد، حاوی بقایای دست‌کم ۸۲ نفر و بیش از ۲۰۰ شیء تدفینی بود.
در میان دفن‌شدگان، تدفین یک زن جوان به دلیل وجود اشیای عاجی توجه پژوهشگران را به خود جلب کرد. ظرافت و مهارت به‌کاررفته در ساخت این اثر، بازتاب‌دهنده سنت حکاکی روی عاج در منطقه سوری-فنیقی است؛ در حالی که مهره‌های شیشه‌ای سیاه‌رنگی که در کنار آن یافت شدند، به شبکه‌های مبادلاتی مدیترانه‌ایِ مرتبط با بازرگانان فنیقی اشاره دارند.
تدفین دیگری نیز ترکیب غیرمعمولی از اشیا را به نمایش می‌گذاشت. مرد جوانی که با عنوان «فرد شماره ۸» (Individual 8) شناسایی شده است، به همراه خنجری با تیغه آهنی و دسته برنزی و همچنین یک کمربند برنزی دفن شده بود که هر دوی آن‌ها پیش از تدفین به صورت عمدی آسیب دیده و خم شده بودند. خنجر مذکور پیوندهایی با فرهنگ مادی منطقه اژه را نشان می‌دهد، در حالی که کمربند شباهت نزدیکی به نمونه‌های یافت‌شده از فریگیه باستان در آناتولی دارد. پژوهشگران این اثر را تنها نمونه شناخته‌شده از کمربند برنزی به سبک فریگی از اوایل عصر آهن در منطقه شام (لِوانت) توصیف کرده‌اند.
با این حال، سلاح‌ها و زیورآلات تنها اشیای منحصربه‌فرد این آرامگاه نبودند؛ در میان ۹۰ ظرف سفالی یافت‌شده در این مقبره، ۲۱ جام پایه‌دار (کاسه‌هایی قرارگرفته بر روی پایه‌ای کوتاه) وجود داشت که با نوارهایی از لعاب گِلی قرمز تزیین شده بودند.
عطر گیاهان دارویی ایران و ادویه‌های هندی در سفال‌های باستانی
پژوهشگران دانشگاه سیدنی، هفت نمونه از این ۲۱ جام سفالی را با استفاده از روش «کروماتوگرافی مایع–طیف‌سنجی جرمی» (LC-MS) مورد آزمایش قرار دادند؛ تکنیکی پیشرفته که قادر است ترکیبات آلی به‌جامانده و جذب‌شده در بافت سفال‌های باستانی را شناسایی کند.
در این بررسی، دانشمندان ترکیبات آلی متنوعی را شناسایی کردند که با صمغ‌ها و گیاهان دارویی و معطر بومیِ فلات ایران و همچنین ادویه‌های کمیابی همچون فلفل سیاه از هند مرتبط هستند. به طور مشخص، وجود ترکیب شیمیایی «پیپرین» (Piperine) — که فلفل سیاه (Piper nigrum) بومی هند یکی از غنی‌ترین منابع طبیعی آن است — به همراه ترکیبات گیاهی معطر مرتبط با ایران، در این ظروف تشخیص داده شد.
رسیدن گیاهان دارویی ایران و فلفل سیاه هند به اردن در حدود ۳۰۰۰ سال پیش بسیار شگفت‌انگیز است؛ هرچند پژوهشگران با احتیاط تأکید می‌کنند که وجود این ترکیبات به تنهایی نمی‌تواند گونه گیاهی دقیق را با قطعیت مطلق اثبات کند. با این وجود، این یافته‌ها احتمال جابه‌جایی مواد معطر و ارزشمند از فلات ایران و جنوب آسیا در طول مسیرهای تجاریِ بازمانده پس از سقوط پادشاهی‌های بزرگ عصر برنز را به شدت تقویت می‌کنند.
سوزاندن پیشکش‌های معطر برای نزدیک‌تر شدن به خدایان
به نظر می‌رسد که این جام‌های سفالی کاربردی فراتر از نگهداری غذا یا نوشیدنی‌های معمولی داشته‌اند. تمامی ۲۱ جام کشف‌شده از آرامگاه شماره ۸۹ دارای آثار سوختگی در اطراف لبه یا داخل کاسه خود بودند. این شواهد نشان می‌دهد که شرکت‌کنندگان در مراسم تدفین، از این ظروف برای حرارت دادن روغن‌ها، صمغ‌ها و گیاهان معطر استفاده می‌کردند تا با ایجاد دود خوشبو در فضای آرامگاه، یاد مردگان را گرامی بدارند و در باور خود، آن‌ها را «به خدایان نزدیک‌تر کنند».
دریچه‌ای به سوی ثروت باستانی و تجارت مسافت دور
این اکتشافات زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که در بستر تاریخ پرتلاطم شهر پلا بررسی شوند. در حدود سال ۱۱۵۰ پیش از میلاد، هم‌زمان با فروپاشی نظم سیاسی اواخر عصر برنز در بخش بزرگی از شرق مدیترانه، ویرانی گسترده‌ای این شهر را در نوردید.
با وجود این بحران که اغلب به عنوان «عصر تاریک» شناخته می‌شود، یافته‌های آرامگاه شماره ۸۹ نشان می‌دهند که نخبگان شهر پلا همچنان به کالاهای لوکس و شبکه‌های تجاری دوردست — که از دریای اژه و آناتولی (فریگیه) تا فنیقیه، فلات ایران و جنوب آسیا (هند) امتداد داشتند — دسترسی داشته‌اند.
مطالب مرتبط در «باستان شناسی جهان»
بزرگ‌ترین امپراتوری های باستان؛ قلمروهای پهناور تاریخ
آیا مجسمه ابوالهول ۱۰ هزار سال پیش ساخته شده است؟ راستی‌آزمایی علمی
زندگینامه کامل دکتر یوسف مجیدزاده از کودکی تا درگذشت
افشای هویت سازندگان ارتش سفالین چین با بررسی اثر انگشت‌ها
تخصص در خدمت غارت؛ باستان‌شناسانی که راهنمای حفاران غیرمجاز شدند
هراس از لشکرکشی هخامنشیان چگونه آتن را به قدرت دریایی تبدیل کرد؟
راز مقبره ۳۰۰۰ ساله در اردن؛ از خنجر شکسته تا عطر گیاهان ایرانی برای خدایان
کشف ابزار آرایشی بیزانسی در گورهای ۱۴۰۰ ساله زنان آوار مجارستان
قدیمی ترین کشتی غرق شده جهان با قدمت ۴۷۰۰ سال در سواحل ترکیه کشف شد
ارسال دیدگاه