هیروگلیف هلیکوپتر در مصر؛ راز باستانی یا خطای دید تاریخی؟

در شهر باستانی ابیدوس و بر سقف معبد پرآوازه «ستی اول»، نقوش هیروگلیفی عجیبی به چشم می‌خورند که در نگاه اول شباهت حیرت‌انگیزی به وسایل نقلیه امروزی دارند. گروهی از علاقه‌مندان به فرضیه فضانوردان باستان این سنگ‌نگاره‌ها را سندی قطعی از سفر بیگانگان یا فناوری‌های پیشرفته در مصر باستان ۳۰۰۰ سال پیش می‌دانند؛ اما آیا باستان‌شناسی مدرن پاسخ متفاوتی برای این معمای تاریخی دارد؟

معبد ستی اول و نقوش شگفت‌انگیز ابیدوس

شهر مقدس ابیدوس در نزدیکی «البلینا» و در کرانه غربی رود نیل، از کلیدی‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی مصر است که گستره‌ای نزدیک به ۸ کیلومترمربع را در بر می‌گیرد. این کهن‌شهر در آغاز و در خلال دودمان‌های نخست و دوم پادشاهی، آرامگاه سلطنتی فراعنه بود و بعدها به کانون زیارتی پرستش «اوزیریس» (ایزد جهان مردگان) تبدیل شد.

با گذشت زمان، فرعون‌های پیاپی معبد اوزیریس را گسترش دادند و آرامگاه‌های یادمانی باشکوهی برپا کردند. در این میان، معبد باشکوه «ستی اول» (فرعون دودمان نوزدهم که میان سال‌های ۱۲۹۰ تا ۱۲۷۹ پیش از میلاد فرمانروایی کرد و فرزند رامسس اول بود) یکی از چشم‌نوازترین یادمان‌های تاریخی ابیدوس به‌شمار می‌رود.

شهرت عمده معبد ستی اول مدیون نگارخانه بلندی است که «فهرست پادشاهان ابیدوس» در آن قرار دارد؛ جایی که ستی اول همراه پسرش رامسس دوم در حال پیشکش هدایا به کارتوژهای ۷۶ فرعون پیشین (از منا/نارمر به بعد) به تصویر کشیده شده‌اند. افزون بر این، در پشت معبد، سازه سنگی غول‌آسایی به نام «اوزیریون» دیده می‌شود که کاربری دقیق آن همچنان ناشناخته است. در میان دیوارنوشته‌های گوناگون به خطوط فنیقی و آرامی، نقوش سقف این معبد بیش از هر چیز توجه جهانیان را به خود جلب کرده است.

ابزار نابه‌جا یا دست‌نوشت مکرر؟ رازگشایی علمی نقوش ابیدوس

این نقوش که به «هیروگلیف‌های هلیکوپتر» شهرت یافته‌اند، در محافل شبه‌علمی به‌عنوان «دست‌ساخته‌های نابه‌جا» (Out-of-Place Artifacts یا OOPArts) دسته‌بندی می‌شوند. هواداران این نگرش ادعا می‌کنند این تصاویر بازنمایی جنگ‌افزارها و ماشین‌آلات قرن بیستم یا فناوری‌های فرازمینی نظیر هلیکوپتر، زیردریایی، هواپیما یا حتی بشقاب‌پرنده هستند؛ وسایلی که قطعاً در عصر برنز وجود خارجی نداشتند.

نظریه‌پردازان فضانوردان باستان این کتیبه‌ها را گواهی بر ارتباط انسان کهن با موجودات فضایی معرفی کرده و ادعا می‌کنند بناهایی چون اهرام جیزه و استون‌هنج حاصل مهندسی این بیگانگان بوده‌اند. با اینکه برخی تصاویر منتشرشده در اینترنت را دستکاری‌شده می‌پنداشتند، عکس‌ها کاملاً واقعی هستند؛ اما مصرشناسان پاسخی دقیق و علمی برای چرایی شکل‌گیری آن‌ها ارائه داده‌اند.

در مصر باستان، بازنویسی و حکاکی مجدد کتیبه‌ها روی سنگ‌های پیشین امری متداول بود. در دانش کتیبه‌شناسی به متنی که روی نوشته‌های تراشیده‌شده قبلی ثبت می‌شود، پالیمپسست (Palimpsest یا پوست‌نوشت/سنگ‌نوشت مکرر) می‌گویند. هنگام آغاز حکومت فرعونی تازه، بسیار معمول بود که القاب و نام‌های او را روی نقوش پادشاه گذشته بازحکاکی کنند. این بازنویسی در معبد ابیدوس و در دوران پادشاهی «رامسس دوم» بر روی کتیبه‌های پدرش «ستی اول» رخ داده است.

بخشی از تیرهای سقف که در زمان ستی اول نگاشته شده بود، در دوران رامسس دوم تکمیل و بازنویسی شد. استادکاران مصری با پر کردن گودی حروف پیشین با گچ و ملاط مخصوص، نام رامسس دوم را روی نشانه‌های ستی اول تراشیدند. با گذشت قرن‌ها و فرسایش تدریجی لایه‌های گچی، خطوط دو نوشته با یکدیگر ترکیب شدند. تداخل بصری نشانه‌های هیروگلیفی این دو نام در کنار فرسایش سنگ، توهمی بصری خلق کرده که چشم انسان امروزی آن را شبیه ماشین‌های پرنده مدرن می‌بیند.

بازخوانی و تردیدها؛ آیا دلایل دیگری در میان است؟

با وجود اعتبار نظریه پالیمپسست، در برخی یادداشت‌ها پیرامون یکدستی این نشانه‌ها تردیدهایی مطرح می‌شود. منتقدان معتقدند اگر این علائم حاصل ترکیب تصادفی دو نام باشند، ساختار نهایی باید کاملاً نامنظم و منحصر‌به‌فرد به نظر برسد. این در حالی است که روزنامه «الشرق الاوسط» پیش‌تر تصاویری از معبد آمون-رع در کَرنَک منتشر کرده بود که نقوشی با شباهت چشمگیر به ابیدوس را نشان می‌داد.

طرح این تشابهات سبب شده حامیان فرضیه بیگانگان باستانی مدعی شوند نظریه پالیمپسست پاسخگوی همه ابعاد ماجرا نیست. آن‌ها این پرسش را تکرار می‌کنند که چگونه کتیبه‌هایی با قدمت بیش از سه هزار سال می‌توانند تصاویری منطبق با ماشین‌های سده بیستم میلادی بازتاب دهند؟ آیا مسافران زمان در کار بوده‌اند یا تمدنی فرازمینی از زمین باستان دیدار کرده است؟

رویکرد باستان‌شناسی علمی همواره متکی بر شواهد ساختاری، زمینه‌ای و واژه‌شناختی است. در خط هیروگلیف هر نشانه ارزش آوایی یا تصویری مشخص در دستور زبان دارد و قرارگیری واژه‌ای مثل بالگرد در میان القاب شاهی ناممکن است. با این حال، تا زمانی که کشش افکار عمومی به‌سوی روایات رازآلود وجود دارد، تصاویر مبهم کرنک و ابیدوس همچنان دستاویز مجادلات میان پژوهشگران رسمی و علاقه‌مندان به پدیده‌های ناشناخته باقی خواهد ماند.

نتیجه‌گیری

جمع‌بندی: نقوش اسرارآمیز معبد ستی اول در ابیدوس نمونه‌ای کلاسیک از برخورد علم با تخیلات شبه‌علمی است. بررسی‌های موشکافانه مصرشناسی نشان می‌دهد آنچه امروز هلیکوپتر یا زیردریایی پنداشته می‌شود، محصول فرسایش تدریجی و بازحکاکی هوشمندانه نام رامسس دوم بر القاب ستی اول (پدیده پالیمپسست) است؛ خطای دیدی جالب‌توجه که تاریخ را در مرز میان اسطوره، نبوغ انسانی و توهمات بصری بازتاب می‌دهد.