نئاندرتال‌ها استاد نجاری بودند : کشف ابزارهای ۶۰ هزار ساله

غاری باستانی در ایالت کاتالونیای اسپانیا رازی را پس از ده‌ها هزار سال برملا کرده است که باستان‌شناسان در سراسر جهان کمتر امیدی به یافتن آن داشتند: آثار و ابزارهای چوبی ساخته دست نئاندرتال‌ها. نیزه‌های جنگی، سینی‌هایی از پوست درخت، چوب‌های حفاری و یک چماق چوبی بی‌نظیر و ناشناخته، تنها بخشی از آثاری هستند که در محوطه باستانی «آبریک رومانی» (Abric Romaní) در نزدیکی بارسلونا کشف شده‌اند؛ آثاری که قدمت آن‌ها به بازه زمانی ۶۲ هزار تا ۴۰ هزار سال پیش بازمی‌گردد. انتشار نتایج این مطالعه که حاصل چهار دهه کاوش میدانی مداوم است، بخش بزرگی از صنعتگری فراموش‌شده نئاندرتال‌ها را زنده کرده و نشان می‌دهد که آن‌ها استادان واقعی نجاری و کار با چوب بوده‌اند.

چوب؛ نقطه کور مطالعات دوران پارینه‌سنگی

چوب را می‌توان نقطه کور باستان‌شناسی دوره پارینه‌سنگی دانست. ابزارهای سنگی به دلیل جنس سخت خود در شمار میلیونی از اعصار گذشته تا به امروز سالم مانده‌اند، اما مواد آلی فاسدشدنی مانند چوب در طول زمان می‌پوسند و از بین می‌روند. همین مسئله موجب شده بود که بخش بزرگی از جعبه‌ابزار واقعی نئاندرتال‌ها تا پیش از این هرگز به چشم دیده نشود.

پناهگاه صخره‌ای «آبریک رومانی» استثنایی نادر در این زمینه رقم زده است. این پناهگاه در زیر صخره‌ای از جنس سنگ تراورتن قرار دارد؛ نوعی سنگ‌آهک رسوبی و متخلخل که حاصل جریان آب‌های سرشار از املاح معدنی روی شاخه‌ها، تنه‌های درختان و برگ‌هاست.

هنگامی که این پوشش آهکی شکل گرفت، بافت چوب در محیطی فاقد اکسیژن به آرامی تجزیه شد، اما قالب سنگی برجای‌مانده شکل توخالی این اشیا را دقیقاً تا جزئیات سلولی حفظ کرد.

صخره‌ای که مانع از نابودی بقایای آلی شد

این پژوهش با هدایت «پالمیرا سالادیه» از مؤسسه دیرین‌اکولوژی انسانی و تکامل اجتماعی کاتالونیا (IPHES-CERCA) و دانشگاه «روویرا ویرجیلی» انجام شده و در آن ۵۹۷ نمونه چوبی مربوط به ۱۶ لایه باستان‌شناختی بررسی شده است. عملیات کاوش در این محوطه از سال ۱۹۸۳ میلادی به سرپرستی «ائودالد کاربونل» کلید خورد و امروزه توسط سالادیه، «ام. خما چاکون» و «ژوزپ والوردو» هدایت می‌شود.

از میان ۵۹۷ نمونه مورد مطالعه، مشخص شد که ۱۳ قطعه به‌طور قطعی ابزارهایی بوده‌اند که توسط انسان‌های نئاندرتال ساخته شده یا مورد استفاده قرار گرفته‌اند. به‌گفته والوردو: «فناوری نئاندرتال‌ها بسیار فراتر از تراشیدن سنگ‌ها امتداد داشت.»

رسوبات آهکی در این پناهگاه به سرعت روی هم انباشته شده و هر لایه زندگی روزمره را از لایه پس از خود جدا کرده‌اند. اجاق‌های کهن، استخوان‌های خردشده و قصابی‌شده حیوانات، ادوات سنگی و دست‌ساخته‌های چوبی همگی روی یک سطح مشترک قرار گرفته‌اند؛ گویی تیم پژوهش به تصویری زنده و دست‌نخورده از یک روز زندگی انسان‌های پیشاتاریخی نگاه می‌کند.

تجهیزات چوبی: از نیزه‌های شکاری تا چماقی بدون مشابه در تاریخ

بخش زیادی از قطعات چوبیِ کشف‌شده هیزم بوده‌اند؛ از جمله شاخه‌ها و تنه‌هایی به طول ۷.۲ متر که برای روشن نگه داشتن آتش جمع‌آوری شده بودند. با این حال، دو نیزه شکاری از «لایه R» این محوطه بیرون کشیده شد.

یکی از این نیزه‌ها ۲.۴۵ متر طول دارد و کاملاً برای نبرد نزدیک و شکار تن‌به‌تن طراحی شده است. نیزه دوم تنها به شکل قالبی سنگی با نوکی فوق‌العاده تیز و دقیق بر جای مانده است. سلاح‌های چوبی مشابه پیش از این عمدتاً در محوطه‌های باستانی «شونینگن» و «لرینگن» آلمان دیده شده بودند.

ظروف خانگی و سازه‌های پیشرفته

در کنار سلاح‌های شکار، ابزارهای خانگی نیز در دل این غار باستانی پیدا شدند:

• سینی‌های ارس: چهار قطعه مسطح از پوست سوخته درختان به طول ۳۰ تا ۵۵ سانتی‌متر کشف شد که سطح بالایی آن‌ها گودافتاده و شبیه سینی‌ها یا کاسه‌های کم‌عمق است. این ظروف درست در کنار اجاق‌ها و فضاهای کاری قرار داشتند و بیشترشان از چوب درخت ارس (سرو کوهی) ساخته شده بودند که در طبیعت آن منطقه بسیار کمیاب بود.
• تیرک‌های بادگیر: یک تنه تراشیده‌شده درخت کاج به طول ۵.۱۰ متر که تمامی شاخه‌های اضافی آن با مهارت جدا شده بود، احتمالاً به عنوان ستون یک دیواره بادگیر برای محافظت از سرما برپا شده بود.
• چماق چوبی منحصربه‌فرد: از میان تمام این ادوات، یک چماق چوبی نظر باستان‌شناسان را به خود جلب کرد. این وسیله از یک تکه چوب یکدست تراشیده شده است؛ دسته‌ای حدوداً ۱۶ سانتی‌متری دارد که در انتها ضخیم‌تر می‌شود و به سری مثلثی‌شکل با زاویه ۹۰ درجه متصل است. رد خراش‌های موجود روی بدنه نشان می‌دهد که این شکل کاملاً عامدانه تراشیده شده است. خما چاکون درباره آن می‌گوید: «تنها چیزی که با قاطعیت می‌دانیم این است که این فرم ماهیتی طبیعی ندارد و نشانه‌های تراشیدن و صاف کردن روی سطح آن کاملاً هویداست.»

خانه‌ای واقعی، نه صرفاً کارگاهی موقت

بیش از ۹۰ درصد زغال‌های چوب شناسایی‌شده در آبریک رومانی متعلق به کاج اسکاتلندی است و تقریباً تمام ابزارهای دست‌ساز نیز از همین چوب ساخته شده‌اند. نئاندرتال‌ها این چوب را با هوشمندی انتخاب کرده بودند؛ زیرا متراکم و محکم بود، کار کردن با ابزار روی آن آسان بود و صمغ و رزین فراوان آن مقاومت بالایی در برابر رطوبت و نم ایجاد می‌کرد.

چاکون با تکیه بر یافته‌ها تأکید می‌کند: «ما اکنون دقیقاً می‌دانیم در آشپزخانه، در بخش‌های خواب و استراحت، و در اطراف اجاق‌های آن‌ها چه می‌گذشته است. این داده‌ها مانند یک عکس فوری از عمق تاریخ است.»

البته برخی از پژوهشگران با احتیاط بیشتری به این موضوع می‌نگرند. برای نمونه، دکتر آنمیک میلکس از دانشگاه ردینگ که در این طرح شرکت نداشته، ضمن تمجید از دستاوردهای علمی تیم متذکر شده است که بیشتر این اشیا به صورت حفرات خالی درون سنگ حفظ شده‌اند و رد دقیق لبه ابزارهای برنده روی چوب‌ها ناپدید شده است. او این یافته‌ها را موادی چالش‌برانگیز می‌داند که مرزهای تحلیل شواهد باستان‌شناسی را جابه‌جا کرده‌اند.

رازهای تکاملی: ذهن نئاندرتال‌ها چگونه کار می‌کرد؟

نویسندگان این مقاله علمی تأکید دارند که نکته کلیدی این دستاورد، تنوع کاربردی و ساختاری قطعات است. تنوع شکل‌ها و کاربردهای این وسایل، نشان‌دهنده هوش فناورانه بالا و بهره‌برداری همه‌جانبه نئاندرتال‌ها از چوب به عنوان یک ماده اولیه مهم در زندگی روزمره است.

این شواهد ثابت می‌کنند که هنر کار با چوب و نجاری، نه بعد از پیدایش ابزارهای سنگی، بلکه پا به پای فناوری سنگ‌تراشی تکامل یافته است.

این کشف بزرگ، با دیدگاه نوین دانشمندان درباره نئاندرتال‌ها کاملاً همخوانی دارد. این خویشاوندان کهن که روزگاری موجوداتی بدوی، خشن و کم‌هوش تصور می‌شدند، اکنون به عنوان صنعتگرانی زبردست شناخته می‌شوند که توانایی ریسندگی، بافت الیاف و ساخت انواع ابزارهای ارگانیک را داشته‌اند. نئاندرتال‌ها رفتارهایی بسیار مشابه با انسان‌های هوشمند امروزی بروز می‌دادند و حفرات سنگی آبریک رومانی سندی ۶۰ هزار ساله از مهارت نجاری آن‌ها را پیش چشم ما گشوده‌اند.

نتیجه‌گیری

کشف ابزارهای چوبی پناهگاه آبریک رومانی پرده از بخش تاریک و مغفول‌مانده فناوری دوران پارینه‌سنگی میانی برمی‌دارد. مهارت در انتخاب گونه مناسب درختان، تراشیدن نیزه‌های شکار با هندسه معین، ساخت ظروف پوستی و پیاده‌سازی سازه‌های پناهگاهی همگی نشان می‌دهند نئاندرتال‌ها در درک ماده چوب و کاربری آن به اوج بلوغ تکنولوژیک رسیده بودند. این شاهکار ۶۰ هزار ساله یادآوری می‌کند که انسان‌های باستان نبوغی فراتر از سنگ‌های صیقل‌خورده داشتند و میراث نبوغ نجاری آن‌ها در لایه‌های سنگی زمین ثبت شده است.