جنجال استفاده زندایا از جواهرات ۳ هزار ساله ایرانی در رویداد فیلم «ادیسه»

بازیگر سرشناس هالیوود، زندایا (Zendaya)، در جریان تور تبلیغاتی فیلم جدید کریستوفر نولان با نام «ادیسه» (The Odyssey) در لندن، با به‌کارگیری گوشواره‌هایی از جنس طلا متعلق به تقریباً ۳,۰۰۰ سال پیش (دوران هخامنشی/مادی ایران)، جنجال‌آفرین شد. این اقدام که با اعتراض شدید باستان‌ شناسان و تاریخ‌دانان همراه بوده، بحث‌های داغی را پیرامون غارت، کالاسازی و استفاده تجملی از آثار غارت‌شده میراث جهانی به راه انداخته است.

یک گنجینه باستانی در خدمت فرش قرمز!

زندایا که در اثر جدید کریستوفر نولان نقش «آتنا» (الهه خرد و جنگ) را ایفا می‌کند، در مراسم فرش قرمز لندن با گوشواره‌هایی ظاهر شد که از آثار باستانی ایران مربوط به حدود ۷۰۰ پیش از میلاد ساخته شده‌اند.

این گوشواره‌ها متعلق به گالری اعیانی «بارون لندن» (Barron London) است. طبق بیانیه این گالری، این قطعات در سال ۲۰۲۵ از یک جواهرسازی خریده شده و منتسب به گنجینه معروف زیویه (Ziwiye) هستند که در سال ۱۹۴۷ در شمال غربی ایران (کردستان) توسط چوپانان محلی کشف و سپس مورد غارت قرار گرفت. بخش عمده‌ای از این گنجینه در دهه ۱۹۶۰ میلادی در بازارهای سیاه عتیقه‌جات به خارج از ایران قاچاق شد و امروز در موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی جهان پراکنده است.

خشم باستان‌ شناسان: «این‌ها میراث بشریت‌اند، نه اکسسوری!»

پروفسور سوسن بابایی، تاریخ‌دان برجسته هنر در موسسه کورتولد (Courtauld Institute)، با ابراز خشم شدید از این اتفاق گفت: «بسیار تکان‌دهنده است که هیچ‌کس در تیم استایل و مد این بازیگر فکر نکرده که این کار شاید فکره خوبی نباشد. طراحان لباس و استایلیست‌های سلبریتی‌ها حساسیت و سواد فرهنگی کافی ندارند و این کار، غارت، پیش‌پاافتاده‌سازی و جدا کردن آثار از هویت تاریخی ایران است.»

دکتر آنلیس بر (Dr. Annelise Baer)، باستان‌شناس و تهیه‌کننده نیز تاکید کرد: «مسئله اصلی این است که این گوشواره‌ها از اشیاء باستانی غارت‌شده ساخته شده‌اند. استفاده زندایا از آن‌ها روی فرش قرمز، این موضوع تلخ را به شکل عریانی در معرض دید عموم قرار داد.»

توجیه گالری بارون و تناقض‌های سیاسی-فرهنگی

گالری بارون در دفاع از خود مدعی شده که هدف از قرض دادن این جواهرات، تجاری نبوده بلکه «تجلیل از هنر و استادی والای جواهرسازان پارسی/ایرانی» بوده است. با این حال، منتقدان می‌گویند تقلیل دادن آثار مقدس و ارزش‌مند ۳,۰۰۰ ساله به یک «اکسسوری مد روز» در حالی که ایران همواره تحت فشارهای سیاسی و بحران‌های گوناگون قرار دارد، مصداق بارز مصادره فرهنگی است.

این جنجال یادآور اتفاق مشابهی در سال ۲۰۲۲ است، زمانی که کیم کارداشیان لباس تاریخی مرلین مونرو را در مراسم مت گالا پوشید و با انتقادهای گسترده در مورد عدم حفظ و نگهداری میراث‌های تاریخی روبرو شد.